• ༧གོང་ས་མཆོག
• ངྷ་ས།
• བཙན་བྱོལ།
• བོད།
• འཛམ་གླིང་།
• བསམ་ཚུལ།
• བོད་དོན།
• ཆེད་བརྗོད།
• ས་མིག
• གསལ་སྒྲག
• དམངས་གཙོ།
• རྒྱ་ནག
• ཚན་རྩལ།
• འཕྲོད་བསྟེན།
• གོ་ལའི་ཚ་དྲོད།
• ཁོར་ཡུག
• ཟིན་བྲིས།
• གླེང་སྟེགས།
• གསར་འགོད་རིག་པ།
• ཚིག་མཛོད།
• དཔེ་དེབ།
• གླུ་གཞས།
• བརྙན་འཕྲིན།
• པར་མཛོད།

རིག་གནས་བརྗེ་རེས་དང་ཞི་བདེ་སྤེལ་རེས་བྱེད།

ཨེ་མོ་རི་དང་བོད་ཀྱི་ཚན་རིག་ལས་རིམ་གྱི་ལོ་གསུམ་པའི་དབྱར་ཁའི་ཚན་རིག་འཛིན་གྲྭ་ས་ར་མཐོ་སློབ་ཏུ་ཚོགས་ཤིང་། ཆོས་བརྒྱུད་རིས་མེད་ཀྱི་གདན་སའི་གྲྭ་བཙུན་བརྒྱ་ལ་ཉེ་བས་མུ་མཐུད་ནས་ཨེ་མོ་རི་དང་བོད་ཀྱི་ཚན་རིག་ལས་རིམ་གྱི་བདུན་ཕྲག་བཞིའི་རིང་གི་ཚན་རིག་ཟབ་སྦྱོང་ལ་ཞུགས་ཡོད་པ་རེད།

ཨ་རིའི་ཨེ་མོ་རི་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་དང་། བཞུགས་སྒར་བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་གཉིས་ཀྱི་མཉམ་འབྲེལ་གྱི་ལས་གཞི་སྟེ། ཨེ་མོ་རི་དང་བོད་ཀྱི་ཚན་རིག་ལས་རིམ་གྱི་དབྱར་ཁའི་ཚན་རིག་འཛིན་གྲྭ་དེ་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༡༧ ཉིན་ནས་བཟུང་ས་ར་བོད་ཀྱི་མཐོ་རིམ་སློབ་གཉེར་ཁང་དུ་ཚོགས་བཞིན་ཡོད་པ་དང་། ཐེངས་འདིའི་ཚན་རིག་འཛིན་གྲྭར་ཆོས་བརྒྱུད་རིས་མེད་ཀྱི་དགེ་འདུན་པ་དང་བཙུན་མ་གྲངས་བརྒྱ་ལ་ཉེ་བ་ཞུགས་ཡོད་པ་རེད།

ལས་འཆར་འདི་བཞིན་སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༨ ལོར་དབུ་བརྙེས་པའི་ཨེ་མོ་རི་དང་བོད་ཀྱི་ཐུན་ཚོགས་ཀྱི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་དང་ནུབ་ཕྱོགས་དེང་རབས་ཚན་རིག་གཉིས་དབར་ལ་འབྲེལ་ཟམ་འཛུགས་པའི་ལས་འཆར་གྱི་ཆ་ཤས་གལ་ཆེ་བ་ཞིག་ཡིན།  འདས་པའི་ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་གཅིག་ལྷག་གི་རིང་ལ་ཨེ་མོ་རི་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་དུ་ནང་པའི་སྒོམ་སྒྲུབ་ཉམས་ལེན་དང་དེང་རབས་དབང་རྩའི་ཚན་རིག་ཟུང་འབྲེལ་སྒོས་མིའི་རིགས་ལ་འཕྲད་བཞིན་པའི་སེམས་ཀྱི་དཀའ་ངལ་བསལ་ཐབས་དང་།  དེ་བཞིན་དུ་བོད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་གསོ་བ་རིག་པ་དང་དེང་རབས་དངོས་ལུགས་གསོ་རིག་དབར་བསམ་བློ་ཉམས་མྱོང་བརྗེ་རེས།  བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པ་རྒྱལ་སྤྱིའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་འཕེལ་རྒྱས་ཡོང་ཆེད་རྒྱལ་སྤྱིའི་མི་མང་ལ་ངོ་སྤྲོད་བྱེད་པ་སོགས་ཀྱི་ལས་འགུལ་འདྲ་མིན་སྤེལ་ཏེ། འཇིག་རྟེན་འགྲོ་བ་ཡོངས་ཀྱི་འཚོ་གནས་ཀྱི་གནད་དོན་ལ་ཆེས་གནད་འགག་ཏུ་གྱུར་བའི་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་དང་ཞི་བདེ་སྤེལ་བའི་ལས་གཞི་འདིར་འབད་པ་གཅིག་ཏུ་གཞོལ།
 
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༦ ལོའི་དབྱར་ཁར་བཞུགས་སྒར་བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དང་མཉམ་འབྲེལ་སྒོས་ཨེ་མོ་རི་དང་བོད་ཀྱི་ཚན་རིག་ལས་རིམ་འདི་ཉིད་དངོས་སུ་དབུ་བརྙེས།   ལས་གཞི་འདིའི་དམིགས་ཡུལ་གཙོ་བོ་ཞིག་ནི་ཆོས་བརྒྱུད་རིས་མེད་ཀྱི་གདན་སའི་དགེ་བཙུན་རྣམས་ལ་དེང་རབས་ཚན་རིག་སློབ་ཚན་ངོ་སྤྲོད་ཟབ་ཅིང་བརླིང་བ་བྱ་རྒྱུ་དང་།  དེང་རབས་ཚན་རིག་གི་སློབ་ཚན་རྣམས་ཚད་གཞི་ངེས་ཅན་ཞིག་གི་དབར་དུ་བོད་རང་གི་སྐད་ཡིག་གི་ཐོག་ནས་སློབ་གཉེར་ཐུབ་པ་ཞིག་ཡོང་བར་བྱ་རྒྱུ་དེ་རེད།
 
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༨ ལོའི་དབྱར་ཁ་ནས་དངོས་སུ་འགོ་ཚུགས་པའི་ཚན་རིག་ཟབ་སྦྱོང་འདིར་ཆོས་བརྒྱུད་རིས་མེད་ཀྱི་དགེ་བཙུན་གྲངས་༡༠༠ ལ་ཉེ་བ་ཞིག་ཡོད་ཅིང་།  དེ་དག་ལས་དགེ་འདུན་པ་གྲངས་ ༣༠ ནི་སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༡ ལོ་ནས་འགོ་བཙུགས་པའི་བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དང་སེ་སྒར་ནང་མིའི་ཐེབས་རྩ་ཁང་གཉིས་ཀྱི་ཚན་རིག་ཟབ་སྦྱོང་ཁྲོད་ནས་ཐོན་པ་རེད། 

ལོ་འདིའི་ཟབ་སྦྱོང་ནི་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༡༧ ཉིན་ནས་མགོ་འཛུགས་བྱས་ཤིང་ཚོགས་ཡུལ་ས་ར་བོད་ཀྱི་མཐོ་རིམ་སློབ་གཉེར་ཁང་རེད། རྩིས་རིག་ནི་དེང་རབས་རིག་གནས་སྤྱི་དང་ཁྱད་པར་དུ་ཡང་ཚན་རིག་གི་ཁྲོད་དུ་གལ་ཆེ་བའི་ལག་ཆ་ཞིག་ཡིན་པས་ན། དགེ་བཙུན་དག་གི་རྩིས་རིག་ཤེས་ཚད་མཐོར་འདེགས་དང་།   དངོས་ཁམས་ཚན་རིག་གིས་མཚོན་པའི་ཚན་རིག་གི་སློབ་ཚན་གཞན་དག་ལ་གོ་བ་ཡག་པོ་ལོན་ཆེད་དུ་ཟབ་སྦྱོང་གི་བདུན་ཕྲག་དང་པོར་རྩིས་རིག་བསླབ་ཡོད་འདུག    

ནང་པ་སངས་རྒྱས་པས་འཇིག་རྟེན་བཀོད་པ་པོ་ཁས་མི་ལེན་ཞིང་། འཇིག་རྟེན་འདིའི་ཕྱི་ནང་གི་བཀོད་པ་མཐའ་དག་ནི་རྒྱུ་རྐྱེན་རྟེན་འབྲེལ་འདུས་པ་ལས་གྲུབ་པར་འདོད་པ་ལྟར། ཚན་རིག་གི་ལྟ་ཚུལ་དང་སྒྲུབ་བྱེད་འགོད་སྟངས་སོགས་ཤེས་རྟོགས་ཡོང་ཆེད། ཟབ་སྦྱོང་གིོ་བདུན་ཕྲག་གཉིས་པར་སྐྱེ་དངོས་ཚན་རིག་དང་། བདུན་ཕྲག་བཞི་པར་དངོས་ཁམས་ཚན་རིག་བཅས་སྦྱངས་དང་སྦྱོང་བཞིན་ཡོད་ལ།  སློབ་ཚན་འདི་དག་བརྒྱུད་ནས་ཁོང་ཚོས་དེང་རབས་ཚན་རིག་གིས་མིའི་ལུས་ཀྱི་མ་ལག་དགུའི་སྐོར་དང་། རྩི་ཤིང་གི་ཕུང་གྲུབ་རྣམ་གཞག   སྐྱེ་དངོས་སྤྱིའི་ལུས་ཁམས་རིག་པ།  ཚེ་སྲོག་ཅེས་པ་ནི་ཇི་འདྲ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་ལུགས་དང་། འཕེལ་འགྱུར་རིག་པ། དེ་བཞིན་དངོས་ཁམས་ཚན་རིག་ཁོངས་ནས་ནུས་པའི་སྐོར་དང་། ལྟོས་གྲུབ་རྣམ་གཞག འོད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་སོགས་ལ་སློབ་སྦྱོང་བྱ་རྒྱུ་རེད། 

མི་སྣ་མང་པོ་ཞིག་གིས། ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་ལུགས་ནི་ཆོས་ལུགས་ཙམ་གྱི་ངོ་བོའི་ཐོག་ཏུ་བསྡད་མེད་པ་དང་། དེ་ལ་ཆོས་ལུགས་ལས་བརྒལ་བའི་ཚན་རིག་རང་བཞིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་དུ་མ་བསྡུས་པ་ལས་ཆེས་འབུར་ཏུ་ཐོན་པ་ནི་ནང་སེམས་ཀྱི་ཚན་རིག་དེ་རེད། བོད་ཀྱི་ནང་བསམ་པའི་ཚན་རིག་དང་དེང་རབས་དབང་རྩའི་ཚན་རིག་གཉིས་ཀྱི་དབར་ལ་ཚན་རིག་གི་སྡེ་ཁག་གཞན་ལས་ལྷག་པའི་གཤིབ་བསྡུར་བྱ་རྒྱུ་ཡོད་པ་དང་། འདིའི་ཐད་ལ་ནང་པའི་ངོས་ནས་ཁོང་ཚོར་ལེགས་སྐྱེས་ཕོན་ཆེ་ཤོས་དེ་སྤྲོད་ཐུབ་པར་དགོངས་ཀྱིན་ཡོད་ལ། དོན་གྱི་སྟེང་ནས་ཀྱང་དེ་ནི་ཆེས་མཚར་སྣང་དོད་ཤོས་ཀྱི་མཐུད་མཚམས་ཤིག་ཡིན་པ་རེད། དེ་བས་ཟབ་སྦྱོང་འདིའི་བདུན་ཕྲག་གསུམ་པར་དབང་རྩའི་ཚན་རིག་བཞག་ཡོད་པ་དང་། སློབ་ཚན་འདི་བརྒྱུད་ནས་ཁོང་ཚོས་དབང་ཤེས་དང་ཡ་ལན། དབང་རྩའི་ཕྲ་ཕུང་གི་རྣམ་གཞག  དྲན་པ་དང་སེམས་ཚོར་སོགས་ཀྱི་སྐོར་ལ་དེང་རབས་དབང་རྩའི་ཚན་རིག་གི་ལྟ་ཚུལ་ལ་རྒྱུས་ལོན་བྱ་རྒྱུ་རེད། 

ཨེ་མོ་རིའི་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་ཚན་རིག་སློབ་དཔོན་དག་གིས་ཚན་རིག་གི་ལས་གཞི་འདིར་ཆེད་དམིགས་ཀྱིས་དཔེ་ཁྲིད་རྒྱུ་ཆའི་སློབ་དེབ་རྩོམ་པ་དང་། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་གི་ཚན་རིག་སྡེ་ཚན་གྱི་ལས་བྱེད་དང་། ཨེ་མོ་རི་དང་བོད་ཀྱི་ཐུན་ཚོགས་ཀྱི་ལས་བྱེད་ཚོས་གནས་སྐབས་སུ་བེད་སྤྱོད་བྱ་རྒྱུའི་སློབ་དེབ་དེ་དག་བོད་ཡིག་ཐོག་སྒྱུར་བ་དང་ཟབ་སྦྱོང་སྐབས་ཀྱི་སྐད་སྒྱུར་སོགས་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པ་དང་།  ད་ལྟའི་ལོ་རིམ་གཉིས་ཀྱི་ཚན་རིག་སློབ་དེབ་ཆ་ཚང་ཞིག་བོད་བསྒྱུར་གྲུབ་ཟིན་ཡོད་པ་རེད།

ལས་རིམ་འདིའི་སྐོར་གནས་ཚུལ་རྒྱས་པར་མཁྱེན་འདོད་ན་དྲ་རྒྱ་ tibet.emory.edu/science/ འདིར་ཕེབས་རོགས།

གསར་འགྱུར་སྤེལ་མཁན། ལུང་རིགས་རྒྱལ།