ནོར་འཁྲུལ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་ཡོན།

རྩོམ་མཁན་བྷི་རོ་ཁི་སི། (David Brooks)

གལ་ཏེ་ཁྱོད་རང་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༨༩ ལོར་ཕྱིར་ལོག་ཅིང་། རང་མལ་ན་བདེ་བར་སྡོད་པའི་ཧེ་ཋི་ལིར་ (Adolf Hitler) གྱི་མིད་པ་ནས་བཙིར་ནུས་སམ་ཞེ་དྲིས་ཚེ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ནས་ཀྱང་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་ཕོད་པ་གདོན་མི་ཟ། གལ་ཏེ་ཧེ་ཋི་ལིར་ཟེར་བ་ཞིག་མ་གཞི་ནས་མེད་པའི་དབང་དུ་བཏང་ཚེ། ན་ཛེ་ཚོགས་པར་ (Nazi Party) བཙན་སྟོབས་དང་དབང་ཤེད་དེ་འདྲ་བསྐྱེད་པའི་གཙོ་འཛིན་དེ་མཚུངས་ཤིག་ཡོད་མི་སྲིད། དེ་བས། གཅིག་བྱས་ན་འཛམ་གླིང་འཁྲུག་ཆེན་གཉིས་པ་ཞིག་བྱུང་མེད་ཤས་ཆེ་ལ། ཧོ་ལོ་ཁ་སི་ཊི་ (Holocaust) རུ་འབོད་པའི་ཧང་གྷ་རིའི་ཇེའུ་མི་རིགས་ (Hungarian Jews) གཙོས། འཛམ་གླིང་ཤར་ནུབ་གང་སར་ཉེས་མེད་མི་སེར་ས་ཡ་མང་པོ་རྐྱེན་ལམ་དུ་ཤོར་མེད་ཀྱང་སྲིད།

ཡིན་ན་ཡང་ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས། གལ་ཏེ་འཛམ་གླིང་འཁྲུག་ཆེན་གཉིས་པ་བྱུང་མེད་ན། ཁྱོད་ཀྱིས་(ཨ་རི་གཞུང་ལ་གོ) འཇོན་ཐང་ཅན་གྱི་སྐྱེས་མ་མང་པོར་ཛ་དྲག་གི་ལས་དོན་བསྒྲུབ་ཏུ་འཇུག་སྲིད་ཅིང་། ཁྱོད་ཀྱིས་ཡང་ནས་བསྐྱར་དུ་ཚད་ལྡན་འཐུས་ཚང་གི་སློབ་གསོའི་བྱ་འགུལ་དང་ཁྲིམས་གཞི་ (G.I. Bill) ལག་ལེན་དུ་བསྟར་མེད་ངེས་ལ། ཁྱོད་ཀྱིས་ད་དུང་ཡུ་རོབ་གླིང་དང་ལྷན་དུ་ཞི་མཐུན་གྲོས་ཆིངས་ (Pax-Americana) ཀྱང་ བཞག་མེད་ཤས་ཆེ་སྟེ། གྲོས་ཆིངས་དེ་ལ་བརྟེན་པས། འདས་པའི་མི་ལོ་བཅུ་ཕྲག་རིང་ལ་རྒྱལ་ཁམས་ཞི་བདེ་འམ། ཡང་ན་དབྱིན་ཇི་གཙོས། བཙན་རྒྱལ་རིང་ལུགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་གྲངས་ལས་འདས་པ་ཞིག་མགོ་རྟིང་སློག་ཐུབ་པ་ བྱུང་ཡོད།

མིའི་རིགས་ཀྱི་བྱུང་རབས་ལོ་རྒྱུས་ནི་ཟློག་ཏུ་མེད་ལ་རྐྱེན་ངན་གོད་ཆགས་ཀྱི་སྡོམ་རྒྱ་ཞིག་རེད། ཁྱོད་ཀྱིས་སྔར་བྱུང་གི་ནོར་འཆུག་ནག་གསུབ་གཏོང་བ་ནི། དོན་ལ་ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་རིང་གི་མིའི་གོ་ལ་འདི་རྩ་མེད་བཟོས་པ་ཡིན། ཁྱོད་རང་འདས་སོང་གི་ཀློང་དུ་ཕྱིར་ལྡོག་མི་ནུས་ཕྱིན། ཁྱོད་ཀྱིས་སྔར་བྱུང་ཐམས་ཅད་དེ་རིང་གི་ལོ་རྒྱུས་སུ་རྟོགས་པ་རེད། རྒྱུ་མཚན་ནི། ཁྱོད་ཀྱིས་དུས་གཅིག་ལ་གཙང་བོ་གཉིས་བརྒལ་རྒྱུ་ནི་མི་སྲིད་དོ།།

དེར་བརྟེན། སྔ་འདང་ཕྱི་འདང་གང་ཡང་མ་བརྒྱབ་པར། ཚོད་ཚོད་ལ་སྔར་བྱུང་གི་ནོར་འཆུག་ལ་ཁ་རྡུང་དང་བཙན་གཏམ་བསྒྲགས་པ་ནི་མི་རུང་སྟེ། ཁྱོད་རང་ཕྱིར་འདས་སོང་གི་ཀློང་དུ་བསྐྱོད་དེ། རང་གིས་སྔར་བྱས་ནོར་འཁྲུལ་ཡོད་ཚད་ནག་གསུབ་གཏོང་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་དང་གནས་ལུགས་གང་ཡང་མི་འདུག་ན། ཁྱོད་རང་མ་འོངས་མདུན་བསྐྱོད་ཀྱི་སླད་དུ། རང་གིས་སྔར་བྱས་ནོར་འཁྲུལ་ལས་རང་ཉིད་ལ་ཤེས་བྱ་ཡོན་ཏན་ཅི་དང་གང་འབྱོར་ཡོད་མེད་ལ་རྟོག་དཔྱོད་གནང་རྒྱུ་ནི་གནད་ཀྱི་དམ་པ་ཡིན་ཏེ། ནམ་ཞར་གནད་དོན་དེ་འདྲར་བརྟེན་ནས། ང་ཚོས་ཨེ་རག་ (Iraq) རྒྱལ་ཁབ་ལ་དམག་བཀྱེས་པ་རེད། སྐབས་དེར་སྲིད་འཛིན་བྷུ་ཤུ་ (George W. Bush) གཙོས། ཨ་རིའི་སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པའི་འཐུས་མི་བརྒྱ་ཆའི་ ༧༢ ལྷག་ (དེའི་ཁོངས་སུ་ང་རང་ཉིད་ཀྱང་འདུ།) གིས་མོས་མཐུན་དང་རྒྱབ་སྐྱོར་འོག་ང་ཚོས་ཨེ་རག་ནང་དམག་དཔུང་འདྲེན་པའི་གྲོས་ཐག་བཅད་པ་དང་། དེ་ནི་ང་རང་ཚོའི་ནོར་འཁྲུལ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་མངོན་གསལ་རེད།

ནོར་འཁྲུལ་འདི་རིགས་ལས་ང་ཚོའི་སེམས་རྒྱུད་ལ་ཤེས་བྱ་ཡོན་ཏན་ཅི་ཞིག་འབྱོར་རམ་ཞེ་ན། གཅིག ང་ཚོས་དོགས་སློང་གི་མིག་དབང་སྤྱད་དེ། གསང་བའི་ལས་གཞི་ལ་ཡང་བསྐྱར་དཔྱད་ཞིབ་ཐེངས་གཅིག་བྱེད་རྒྱུ་གལ། དེང་སྐབས་འཛམ་གླིང་ཡུལ་གྲུ་གང་སར་གཏམ་འཆལ་འདི་འདྲ་གོ་རྒྱུ་འདུག ཨེ་རག་གི་རྡུལ་ཕྲན་མཚོན་ཆས་གཏོར་བཤིག་ཐད་ཀྱི་ཨ་རིའི་གསང་བའི་རྟོག་ཞིབ་ལས་གཞི་དེ་ཡང་། མདོར་དྲིལ་ན་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་གནོན་ཤུགས་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་སྟེ། དེ་ལྟ་བའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལྐོག་ཇུས་ཤིག་གིས་ང་ཚོ་གཡུལ་སར་བརྫངས་པ་རེད་ཟེར།

འདི་ནི་དངོས་དོན་ལ་ཁྲེལ་དགོད་བྱས་པ་ཞིག་གཏན་ནས་མ་ཡིན་ཏེ། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༥ ལོའི་ (Robb-Silberman report) སྙན་སེང་ལ་རྒྱུས་མྱོང་ཡོད་མཁན་ཚང་མས་རེབ་དེའི་གཡུལ་འཁྲུག་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་ནོར་འཁྲུལ་ལས་བྱུང་བའི་གོད་ཆགས་ཤིག་ཡིན་པ་གསལ་བོར་ཤེས་ཡོད་ལ། སྲིད་དོན་ལྷན་ཚོགས་གཉིས་ (སྤྱི་མཐུན་ཚོགས་པ་དང་དམངས་གཙོ་ཚོགས་པ) ཀྱིས་གསང་བའི་རྟོག་ཞིབ་ལས་གཞི་ལ་ནོར་འཁྲུལ་ཚབས་ཆེན་ཤོར་ཡོད་པ་རྟོགས་ཤིང་། ནོར་འཁྲུལ་དེ་ནི་གསང་བའི་རྟོག་ཞིབ་ལས་ཁུངས་ཀྱི་དཔྱད་ཞིབ་ནོར་འཁྲུལ་ཙམ་དུ་མ་ཟད། ད་དུང་ནོར་ཞིང་འཁྲུལ་བའི་དཔྱད་ཞིབ་ཡིག་ཆ་དག་ཕྱི་སྲིད་ལྷན་ཁང་ལ་སྙན་སེང་དུ་ཕུལ་བ་རེད།

ཨེ་རག་ནང་གཡུལ་འཁྲུག་བསླངས་པའི་ནོར་འཁྲུལ་དེས་ང་ཚོར་མ་འོངས་པར་བག་ཡོད་ཚུལ་མཐུན་གནང་དགོས་པའི་དྲན་སྐུལ་བཏང་ཡོད་ལ། སྤྱིར་ང་ཚོས་ཉིན་རེའི་འཛམ་གླིང་འགྱུར་ལྡོག་གི་གནས་བབ་མང་པོ་ཞིག་མི་ཤེས་ཤིང་། ཁྱད་པར་དུ་ང་ཚོར་ཞུས་ཤིང་འབྱོར་བའི་གསར་གནས་མང་པོ་ཞིག་ལོག་རྟོག་ལོག་ལམ་དུ་ཕྱིན་ཡོད་སྟབས། མཛད་འཕྲིན་རྒྱས་པའི་སྲིད་འཛིན་ཞིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས། སོམ་ཉི་དང་རེ་དོགས་ཀྱི་གནས་བབ་འོག་ཏུ། རང་ལྟ་མཆོག་འཛིན་བྱེད་མཁན་འགའ་ཞིག་གི་ངན་བསམ་དང་བསླུ་བྲིད་འོག་མི་ཚུད་པར། ཁུངས་བཙན་གནས་ཚུལ་ལ་དཀྱེལ་ཡངས་དང་མིག་དབང་ཆེར་བསྐྱེད་དེ། རང་སེམས་ན་གྲ་སྒྲིག་དང་ཐག་ཆོད་ཅིག་ཅི་ནས་ཀྱང་ཡོད་དགོས་པ་རེད།

གཉིས། ཨེ་རག་གི་གནད་དོན་གྱིས་བསླངས་པའི་དངངས་འཚབ་དང་དེ་ལས་བྱུང་བའི་མྱོང་གྲུབ་སྟེ། དོན་དངོས་སུ་ང་ཚོས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་པའི་སྲིད་དོན་ལ་འཕོ་འགྱུར་ཅི་འདྲ་བཏང་ཡོད་དམ། དེང་གི་ཕྱི་འབྲེལ་སྲིད་ཇུས་ནི་དོན་གོ་མི་ཆོད་པའི་ཚད་ལ་བསླེབས་ཡོད་ཕྱིན། ང་ཚོའི་བློ་ཁ་མུ་མཐུད་མདུན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ། རྒྱལ་ཁབ་ཕ་གི་འམ། མི་རིགས་འདི་ལ་ཤན་ཤུགས་ཅི་ཞིག་འཇོག་དགོས་ཡོད་དམ། ཡང་ན་ང་ཚོ་ཕྱི་བཤོལ་གྱིས། སྐྱི་གཡའ་ཞིང་ཡི་མུག་པའི་རང་གི་ནོར་འཁྲུལ་གྱི་བསམ་སྦྱོར་འདི་དག་མཚམས་འཇོག་དགོས་པ་རེད།

༡༩༩༠ ལོའི་རྗེས་སུ། ང་ཚོ་ཕལ་ཆེ་བ་ཞིག་རྒྱལ་དོན་འདུམ་འགྲིག་ལ་བློ་ཁ་ཕྱོགས་ཏེ། ལྷོ་ཨ་ཧྥི་རེ་ཁའི་རྒྱལ་དོན་བདེ་ལ་བཀོད་རྗེས། ང་ཚོས་མི་རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་གཅོད་ཀྱི་སྲིད་ལུགས་ལ་ཕམ་ཉེས་བྱུང་བ་གསལ་བོར་ རྟོགས་ཤིང་། ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་སྲིད་དོན་ཤོག་ཁག་ལེགས་པར་ཕྱིན་རྗེས། ང་ཚོས་དམར་ཤོག་རིང་ལུགས་ཀྱི་སྲིད་ལུགས་ཕམ་ཉེས་སུ་གྱུར་ཚུལ་མཐོང་བ་རེད། ང་ཚོ་མང་ཆེ་བས། ས་ཌམ་ཧོ་སིན་ (Saddam Hussein) འཇུ་བཟུང་ལ་གཞིགས་ཏེ། ང་ཚོས་ད་དུང་སྒེར་གཅོད་སྲིད་གཞུང་གཞན་དག་ཀྱང་མགོ་སྟེང་བསློག་ཐུབ་ཚེ། རིམ་གྱིས་ཨ་རབ་ (Arab) དང་ཨེ་རག་ནང་གི་མི་དམངས་མང་ཚོགས་ཀྱི་གོ་རྟོག་དང་འཚོ་གནས་ཡར་རྒྱས་གོང་འཕེལ་དུ་འགྲོ་ངེས་རེད་སྙམ་ཡོད།

དེ་ལྟར་ཡང་། དམིགས་བྱ་དེ་དོན་སྨིན་བྱུང་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༤ ལོར་ངས་དོན་སྨིན་བྱུང་ཡོད་ཅེས་ལན་བཏབ་ཅིང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༦ ལོར་ངས་དོན་སྨིན་བྱུང་མ་སོང་ཞེས་ལན་བཏབ་པ་ཡིན་ལ། ཡང་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༥ ལོར་ངས་དོན་སྨིན་བྱུང་དང་མི་འབྱུང་གི་དྲིས་ལན་འདི་གཉིས་ལས་དོན་སྨིན་མ་བྱུང་བར་ཤས་ཆེ་བའི་ལན་ཞིག་འདེབས་ཀྱི་ཡོད།

དུས་ཡུན་རིང་པོར། ཨེ་རག་དམག་འཁྲུག་གི་མཇུག་འབྲས་དེས། དོན་ལ་ང་ཚོས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དང་མི་རིགས་གཞན་གྱི་རིག་གནས་གོམ་ལུགས་དང་འབྲེལ་བའི་སྲིད་ཀྱི་གནད་དོན་མང་པོ་ཞིག་མ་རྟོགས་པར། ང་ཚོས་ཐད་ཀར་མི་རིགས་གཞན་དང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི་སྲིད་དོན་ལ་ཡིད་སྐྱོ་བའི་ཤན་ཤུགས་སྤྲོད་ཐབས་སུ་འབད་བརྩོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པའི་དྲན་སྐུལ་བཏང་བྱུང་། དེ་ཡང་ཁྱོད་ཀྱིས་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གི་གཞི་རྩའི་སྒྲིག་སྲོལ་མེད་པར་གཏོང་དུས། རྒྱལ་དམངས་ཀྱིས་ནི་ཀླ་ཀློ་བའི་ཆོས་ལུགས་ལྟ་གྲུབ་གླེང་ནས་ཁྱོད་ལ་ཕྱི་རྒོལ་གནང་གི་ཡོད། གལ་ཏེ་གྲངས་དམག་ (Cold War) ཏུ་འབོད་པའི་གཡུལ་འཁྲུག་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་མཁན་ཚོས། ང་ཚོའི་བློ་མིག་མདུན་དུ་ཕྱོགས་ནས། རྒྱལ་དོན་འདུམ་འགྲིག་ལ་བསྐུལ་ཡོད་ན་ནི། ཨ་རིའི་གཞུང་གིས་མུ་མཐུད་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་པར་གསར་བརྗེ་བྱེད་པའི་གོ་རྟོག་དང་དེའི་མཐའ་འབྲས་ལ་ཡིད་ཆེས་མི་བྱེད་པར། ང་ཚོས་ཨེ་རག་ནང་བསླངས་པའི་དམག་འཁྲུག་གི་མཇུག་འབྲས་ལ་གཞིགས་ཏེ། གཡུལ་འཁྲུག་གི་བསམ་སྦྱོར་འདི་རིགས་མཚམས་འཇོག་དགོས་པ་གོར་མ་ཆགས།

ང་ཚོས་ཨ་ཧྥི་གྷན་སི་ཐན་ (Afghanistan) དང་ཨེ་རག་ནང་གི་དམག་དཔུང་ཕྱིར་འཐེན་བྱེད་དགོས་པའི་ཐད་ནས་ད་དུང་ཡང་གནད་དོན་མང་པོ་ལྷག་བསྡད་ཡོད་པ་རེད། ༢༠༠༣ ལོའི་སྲིད་འཛིན་བྷི་ཤུའི་སྲིད་དབང་སྐབས་སུ། བདག་གིས་རྒྱལ་དོན་འདུམ་འགྲིག་གི་གེགས་བྱེད་དུ་འགྱུར་བའི་བསམ་སྦྱོར་གང་མང་ཞིག་མཇུག་བསྡུས་པ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་དེང་གི་སྲིད་འཛིན་ཨོ་བྷ་མའི་སྲིད་དབང་སྐབས་སུ། སྔར་བས་ཀྱང་རྒྱལ་དོན་འདུམ་འགྲིག་གི་བསམ་སྦྱོར་མང་པོ་ཞིག་ལག་ལེན་དུ་བསྟར་བཞིན་འདུག

མཇུག་མཐར། ཨེ་རག་དམག་འཁྲུག་གིས་ང་ཚོར་གསར་བརྗེ་རིང་ལུགས་ལ་དྲག་གནོན་བྱེད་མཁན་སྲིད་དབང་སྒེར་གཅོད་པ་ཚོར་དོགས་སློང་བྱེད་པ་དང་། ཡང་ཕྱི་འབྲེལ་ལ་དོ་ཁུར་གནང་མཁན། (ཁོང་ཚོས་དུས་ཚོད་སྐར་ཆ་གཅིག་གི་རིང་ལའང་སྲིད་སྐྱོང་དང་བཅོས་བསྒྱུར་ལས་དོན་ལ་དོ་ཁུར་གནང་གི་ཡོད) དེ་བཞིན་ལྡོག་དཀའ་བའི་ལོ་རྒྱུས་རྙོག་འཛིང་གི་རྒྱ་རུ་ཚུད་མཁན་ཚོར་བརྩི་མཐོང་དང་བསམ་ཤེས་གནང་དགོས་པའི་བསླབ་བྱ་གཏོང་གི་འདུག་གོ།

བསྒྱུར་ཆན། འབོལ་རྩོམ་འདི་ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༥ ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༡༩ ཉིན་ནེའུ་ཡོག་དུས་བབ་གསར་ཁང་གིས་སྤེལ་འདུག

མ་རྩོམ་འབྲེལ་ཐག http://www.nytimes.com/2015/05/19/opinion/david-brooks-learning-from-mistakes.html?_r=0