དེབ་ཐེར་ནག་པོ།-གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་དང་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་མེད་པར་བཟོ་བ། ཆ་དང་པོ།
(www.jamyangnorbu.com)
འཇམ་དབྱངས་ནོར་བུས་བརྩམས།
དགེ་འདུན་རབ་གསལ་གྱིས་བསྒྱུར།
ཨོ་སི་ཀར་ ཝེལ་ཌེ་(Oscar Wilde) ཡིས་ “ང་ཚོས་རྒྱལ་རབས་ལ་འགན་འཁྲི་གཅིག་འཁྱེར་དགོས་པ་ནི་དེ་བསྐྱར་འབྲི་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད།”ཅེས་གསུངས་པའི་སྐབས་དེར་ཁོང་གིས་ཧྥ་རན་སིའི་མིའི་བཤད་སྲོལ་དུ་ཡོད་པ་ལྟར་ épater les bourgeois ཅེས་པ་འདི་བརྒྱུད་བཤད་བྱེད་ཐབས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་སྲིད། ཝེལ་ཌེ་ནི་འགན་ལེན་དང་བློ་གདེང་གི་དུས་ཏེ་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་བའི་ཕྱེད་ཕྱི་མའི་ནང་འཚོ་གནས་བྱས་ཡོད། དེང་རབས་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་མཁན་དཔེར་ན་འཇར་མན་གྱི་དངོས་ཡོད་རིང་ལུགས་པ་ ལིའུ་པོལ་ཌི་ བོན་ ཪཱན་ཀེ་ (Leopold Von Ranke) ཡིས་ཁོང་ཚོའི་ལས་ཀ་ལ་བརྟེན་ནས་ “དངོས་འབྲེལ་ཇི་ཞིག་བྱུང་ཡོད་པ་”དེ་སྟོན་ཐུབ་ཀྱིན་རེད་བསམས་ཡོད་པ་རེད་ལ། དབྱིན་ཇིའི་ཁེ་ཐོ་ལིག་གི་རྒྱལ་རབས་མཁན་ ལོར་ཌི་ ཨེག་ཤོན་ (Lord Acton) གྱིས་ “ཡང་དག་པའི་རྒྱལ་རབས་”དེ་སྒྲུབ་ཐུབ་པའི་ཉི་མ་གཅིག་ཡོང་གི་རེད་ཅེས་ཡིད་ཆེས་བྱས་པ་རེད།
ད་ཆ་རྒྱལ་རབས་པ་ཚོ་ནི་སྤྱིར་བཏང་གིས་ཧ་ཅང་བློ་གདེང་ཞན་པའི་ལྟ་ཚུལ་ཞིག་གི་མཐའ་སྐོར་ལ་སླེབས་ཡོད་དེ། ཁཱེམ་བྷི་རེ་ཇི་ཡི་ ཨི་ ཨེ་ཆི་ ཁཱར་ (E. H. Carr) གྱིས་བཤད་པ་ལྟར། “རྒྱལ་རབས་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཅིག་རེད་”ལ། དགོས་དབང་ལ་བསྟུན་པའི་དུས་སྐབས་ཅན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཅིག་དང་། དེ་ལ་བརྟེན་པའི་བསྐྱར་འབྲི་དང་བསྐྱར་བཅོས་ཤིག་རེད། རྒྱལ་རབས་བསྐྱར་བཅོས་རིང་ལུགས་ནི། གསར་དུ་རྙེད་པ་དང་བདེན་པ་མང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ། ཡང་ན་ཕྱོགས་ལྷུང་ཉུང་བའི་གནས་ཚུལ་དེ་ཚོ་སྣོན་པ་བྱེད་པའི་དམིགས་ཡུལ་འཛིན་པ་དང་ཆབས་གཅིག ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བདེན་པ་དེ་ཚོ་ལ་བསྐྱར་ཞིབ་བྱས་ནས་འདས་པ་ལ་གོ་བ་ཡག་ག་ཞིག་སླེབས་པའི་འབད་བརྩོན་ཞིག་རེད། ཡང་ད་དུང་གུས་ཞབས་ཉུང་ང་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་དེ། ཁ་ཤས་ཀྱིས་ཐ་ན་རྗུན་བཟོ་བྱས་པ་རེད་བརྗོད་སྲིད་ལ། དེ་འདྲའི་བསྐྱར་བཅོས་རིང་ལུགས་པ་ལ་ “ཞི་འགྲིག་རིང་ལུགས་པ་”ཟེར་ཞིང་། ཚིག་དེ་ཐོག་མར་ཧྥ་རན་སིའི་དམག་ཆེན་གཉིས་པའི་ཐོག་ལ་མཁས་པ་ (Le Syndrome De Vichy, སོགས་) ཧེན་རཱེ་ རཱོའུ་སཱོ་ (Henry Rousso) ཡིས་ངོ་སྤྲོད་བྱས་ཤིང་། དེས་རྒྱལ་རབས་བསྐྱར་འབྲི་བྱེད་པའི་བརྒྱུད་རིམ་དེ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་འདོད་ཕྱོགས་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་པའི་དོན་དེ་ཚོ་ལ་སྒྲོ་འདོགས་དང་། ཐལ་ཆེར་བརྗོད་པ་དང་ཆབས་གཅིག་གལ་ཆེའི་བདེན་དོན་མང་པོ་སྣང་མེད་དུ་འཇོག་པའམ་ཡང་ན་ཁས་མི་ལེན་པ། ཇེ་ཉུང་དུ་གཏོང་བ་བཅས་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བརྗོད།
དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་ མེལ་ཝན་ གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་གྱི་ ༡༩༡༣ ནས་ ༡༩༥༡ བར་གྱི་བོད་ཀྱི་དེང་རབས་རྒྱལ་རབས། བླ་མའི་རྒྱལ་ཁབ་ཤི་བ། ཞེས་པ་དེ་ ༡༩༨༩ ལོའི་ཐོན་སྐབས། བོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནང་གི་མང་པོ་ཞིག་ཡར་ལངས་དགོས་པ་དང་དོ་སྣང་སྤྲོད་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། དེབ་དེས་བཞག་པའི་བསམ་ཚུལ་ནོར་ས་མེད་པ་ཞིག་སྟེ་ཐ་ན་ཐོག་མར་ཤོག་ངོས་དག་བམ་ཀློག་བྱས་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་། འདི་ན་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་སྐོར་ལ་ཡང་བསྐྱར་གནད་ཆེ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ཅིག་འདུག་ཅེས་པ་དེ་རེད། བསམ་ཚུལ་འདི་ནི་བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས་ཐོན་རིམ་ནང་གི་ཅུང་རིང་བའི་དུས་ཚོད་ཀྱི་སྟོང་ཆ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཇེ་ཆེར་ཕྱིན་པ་རེད། དོན་དངོས་ལ། རྩིས་དཔོན་ཞྭ་སྒབ་པའི་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ཐད་ཀྱི་གལ་ཆེའི་ལོ་རྒྱུས་ཏེ། བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས་ཐོན་པ་ནས་ལོ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་འདས་ཟིན་པ་དང་། ཧཱུ་ རི་ཆར་ཌི་སཱོན་ (Hugh Richardson) གྱི་འདོད་རྔམ་ཆུང་མོད་བེད་སྤྱོད་ཆེ་བའི་ བོད་དང་དེའི་རྒྱལ་རབས་ ཅེས་པ་ཐོན་པ་ནས་ལོ་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་ཕྱིན་ཡོད་པ་རེད། ང་ཚོ་ལ་ ཧཱུ་ རི་ཆར་ཌི་སཱོན་དང་སི་ནེལ་གྷ་རོབ་ (Snellgrove) ཀྱི་ ༼འགྲན་ཟླ་ད་དུང་མེད་པ་ལྟར་༽བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་ ཅེས་པ་དེ་ ༡༩༦༨ ལོར་ཐོབ་ཀྱི་ཡོད་ལ། བོད་ཀྱི་སྔ་མོའི་རྒྱལ་རབས་ཐད་ཀྱི་རྩོམ་དང་ཆེད་རྩོམ་ཐར་ཐོར་ཡོད་པ་མ་གཏོགས་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས་ཤིག་མེད་པ་རེད།
ཞྭ་སྒབ་པ་དང་ཧཱུ་ རི་ཆར་ཌི་སཱོན་གྱི་རླབས་ཆེ་མོད་“དུས་ལས་ཡོལ་”ཟིན་སྲིད་པའི་རྩོམ་ཡིག་དེ་ཚོའི་ལྡོག་ཕྱོགས་སུ། གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་གྱི་རྒྱལ་རབས་དེ་ནི་ཕྱི་རྒྱལ་ལྟ་སྐོར་བ་དང་ཆེད་ལས་པ་དག་ལས་སླ་བོར་བོད་ལ་འགྲོ་ཐུབ་པའི་སྐབས་ཤིག་སྟེ། ཏཱིན་ཞའོ་ཕིན་གྱི་ “སྒོ་འབྱེད་”ཀྱི་རྗེས་སུ་བརྩམས་པ་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་ལ་ཆ་བཞག་ན། ཐ་ན་ད་བར་སྤྲད་མྱོང་མེད་པའི་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་དང་གནས་ཚུལ་རྒྱུ་ཆ་འགའ་ཞིག་ལ་ལྟ་ཆོག་པའི་ལམ་ཁ་ཞིག་རྙེད་པ་རེད། ཡིན་ན་ཡང་ཡིག་ཆ་དེ་ཚོའི་མང་ཆེ་བ་ཞིག་ནི་བཅར་འདྲི་ཡིན་པ་ལས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་མིན་པ་རེད། དེར་བརྟེན་ གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་གྱི་དེབ་དེ་ལ་བཅོས་མིན་གྱི་དོ་སྣང་དང་ཐ་ན་དགའ་སྣང་ཞིག་གིས་བསུས་ཡོད་པ་རེད་ལ། དེ་ཡང་དེར་ཡོད་པའི་གནས་ཚུལ་གསར་པ་ཁོ་ནའི་ཆེད་མ་ཡིན་པར་ད་དུང་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟ་ཚུལ་ལམ་སྔར་སྲོལ་རྒྱུན་འཛིན་བྱས་པའི་སྔོན་གྱི་རྒྱལ་རབས་རྣམས་དང་མི་འདྲ་བར། དེབ་འདིས་དོན་དངོས་ལ་ཡག་ཉེས་དབྱེ་འབྱེད་མེད་པར་བརྗོད་པའི་ལྟ་ཚུལ་ཆེ་ཙམ་ཞིག་ཡོད་པར་ཁས་འཆེ་ལུགས་ལ་བརྟེན་ནས་རེད།
དེབ་འདིའི་བསྐྱར་ཞིབ་ནི་སྣ་ཚོགས་ཤིག་རེད། ཚོད་དཔག་བྱས་པ་བཞིན། གཡོན་ཕྱོགས་ཀྱི་མི་ཚོ་ནི་ཧ་ཅང་དགའ་བ་རེད། ཊོམ་ གཱི་རན་ཧྥིལ་ཌི་ (Tom Grunfeld) ཡིས་རྒྱ་ནག་གི་དུས་ཚིགས་ཅེས་པའི་ནང་ “ཆེད་མཁས་ཅན་དང་གཟབ་ནན་པ། བསམ་རྒྱ་ཅན་དང་ཡིད་བརྟན་འཕེར་བ་”ཞིག་རེད་ཅེས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་པ་རེད། གཞན་དག་སྟེ། དམིགས་བསལ་གྱིས་ནང་ཆོས་ཀྱི་ལྟ་ཚུལ་ལ་འདོད་བབ་ཆེ་བ་དག་ནི་འཛེམ་དྭོགས་ཅན་རེད། གཱ་རེ་ཐ་ སེ་པཱ་རམ་ (Gareth Sparham) གྱིས་ བོད་གནས་བསྐྱར་ཞིབ་ཀྱི་ནང་ བོད་མི་ཚང་མ་ཁོང་ཚོའི་ཆོས་ལུགས་ལ་ལྷག་བསམ་ཟོལ་མེད་དང་གཏིང་ཟབ་ཡོད་པ་དེར་ གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་གྱིས་བསྔགས་བརྗོད་མ་བྱས་པ་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས་པ་རེད། བོད་གནས་བསྐྱར་ཞིབ་ལ་མ་བསམས་ས་ཞིག་ནས་ཧཱུ་ རི་ཆར་ཌི་སཱོན་གྱིས་རྩོམ་སྒྲིག་པར་བཏང་གནས་ཤིག་འབྱོར་བ་རེད་ལ། ཁོང་ནི་ སི་ཨ་ཊེལ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཡོད་པའི་ཝ་ཤིན་ཊོན་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་ནང་དུ་ གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་གྱི་དགེ་རྒན་རྙིང་པ་དེ་ཡིན་པ་རེད། རི་ཆར་ཌི་སཱོན་གྱིས་ དེབ་འདིའི་ “ཞིབ་འཇུག་དང་གནས་ཚུལ་ཁ་གསལ་པོ་”དེ་ལ་བསྔགས་བརྗོད་བྱས་མོད། དེབ་ཀྱི་མཇུག་གི་གཏམ་དེ་ཚོ་ནི་ “ངོ་ཚ་འོས་པ་”ཞིག་རེད་ཅེས་བརྗོད་པ་རེད། ཁོང་གིས་ད་དུང་མུ་མཐུད་ནས། “་་་༡༩༥༡ རྗེས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་གྱི་ཐད་ནས་གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་ལ་བཤད་རྒྱུ་ཡོད་ཚད་ནི། བོད་མི་ཁྲི་བརྒྱད་དང་༧རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེ་བཙན་བྱོལ་ལ་བྲོས་པ་དེ་ལ་བརྟེན་བྱུང་བའི་ “རྙོག་ཟིང་གི་གནས་ཚུལ་རིམ་པ་”ཞིག་རེད་ཅེས་པ་དེ་རེད། ༡༩༥༩ ལོའི་བོད་མིའི་གྱེན་ལངས་དང་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་དམར་གསོད་དང་ཁྲག་སྦྱོར། དམག་ཤུགས་ཆ་ཚང་དང་ལྡན་པའི་སྲིད་ཕྱོགས་ཀྱི་བཙན་རྒྱལ་རིང་ལུགས་པའི་སྲིད་དབང་སྒེར་འཛིན་གྱི་གནོན་ཤུགས་སླེབས་པ། གདུག་སྤྱོད་ཅན་གྱི་རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་གཏོར་བཤིག་རྣམས་ལ་ཁོའི་མིག་བཙུམས་ཡོད་པ་རེད་ཅེས་བརྗོད་པ་རེད། མི་གཞན་རྣམས་དང་འདྲ་བར་རི་ཆར་ཌི་སཱོན་གྱིས་ གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་ལ་རྗེས་ཀྱི་དོན་གནད་དེ་ཚོའི་སྐོར་ལ་དེབ་གཞན་ཞིག་འབྲི་འཆར་ཡོད་པ་དེ་ཤེས་ཀྱི་མེད་པ་རེད། དེར་བརྟེན་སྐྱོན་བརྗོད་དེ་ཚོ་ནི་དེ་དུས་འོས་པོ་ཞིག་ཡིན་ནའང་ད་ལྟའི་ཆར་སྦྱར་རུང་བ་ཞིག་ཡིན་རྒྱུ་མ་རེད།
གྷོལ་ཌི་སི་ཐེན་གྱི་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་དེས་ང་ལ་ཐོག་མར་སེམས་འགུལ་ཐེབས་བཅུག་པའི་གྲས་ཀྱི་གཅིག་ནི་དེའི་ཕྱི་གཟུགས་ཀྱི་མཛེས་རྩལ་ཏེ་སྤུས་ཀ་ལེགས་པོ་དེ་རེད། རྒྱབ་ཤའི་ཇུས་འགོད་གཅིག་པུ་ཡང་བོད་ཀྱི་སྐོར་ལ་བཏོན་པའི་དེབ་གཞན་དང་བསྡུར་དུས་མིག་ལ་མཛེས་པོ་དང་ལྷུན་ཆགས་པ་ཞིག་རེད། དེ་དུས་རྒྱ་གར་ནང་ང་ལ་ཐོབ་ཐུབ་པའི་བོད་ཀྱི་སྐོར་གྱི་དེབ་མང་ཆེ་བ་དང་། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དང་བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་གི་དེབ། མོ་ཏི་ལཱལ་ བཱ་ནཱ་རཱ་སི་ཌཱ་སི་ཡིས་བསྐྱར་པར་བྱས་པ་དང་གཞན་རྣམས་ནི་ཤོག་གུ་སྤུས་ཀ་ཞན་པའི་ཐོག་པར་བཏབ་ཅིང་། དེབ་ཀྱི་མཐའ་བཙེམས་ཀྱང་རྒྱུན་ལྡན་ཆར་དུས་ཁ་ཤས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འཐོར་འགྲོ་གི་རེད།
ངའི་ཡི་རངས་དེ་དེབ་ཀྱི་ཁ་ཕྱེ་སྐབས་ཇེ་ཆུང་དུ་ཕྱིན་མ་སོང་། ལས་དོན་འདི་ལ་དཀའ་ལས་ཆེན་པོ་བརྒྱབ་པ་དང་། གཞི་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཉམས་ཞིབ། བཅར་འདྲི་མང་པོ་དེ་རྣམས་ནི་༼མི་དེ་ཚོའི་གྲས་ཀྱི་ཁག་གཅིག་ནི་དུས་དེ་བར་དུ་རྒྱ་ནག་གི་ངལ་རྩོལ་རྭ་བའི་ནང་ཡལ་བར་གྱུར་ཡོད་པ་རེད།༽ཆེས་གསལ་བའི་བདེན་དཔང་རེད། དེར་ད་དུང་ནམ་རྒྱུན་དང་མི་འདྲ་བའི་པར་རིས་མང་པོ་ཡོད་པ་དང་། དེའི་གྲས་ཀྱི་འགའ་ཞིག་ནི་སྔོན་པར་བརྒྱབ་མྱོང་མེད་པ་རེད་ལ། དེས་ལོ་རྒྱུས་འདི་ཆ་ཚང་བ་ཡོང་བར་ཕན་བཏགས་ཡོད་པ་རེད། རི་ཆར་ཌི་སཱོན་གྱིས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་པ་བཞིན་གྱི་ “ཁ་གསལ་གྱི་གནས་ཚུལ་”བརྒྱུད་ནས་དཔེ་ཆ་འདི་ཐོག་མར་ཀློག་སྐབས་དེ་ནི་སྤྲོ་སྣང་ཅན་གྱི་ཉམས་མྱོང་ཞིག་རེད། སྒྲུང་མང་པོ་ཞིག་ནི་སྔོན་ཆད་གོ་མྱོང་ཡོད་པའི་སྡེ་པ་གཞུང་གི་དབང་བསྒྱུར་གྲལ་རིམ་དང་བླ་མ། སྐུ་དྲག་དེ་ཚོའི་སྐོར་ལ་རེད།
