༢༠༡༧ ལོའི་སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོ། ཤེས་རྟོགས་དགོས་པའི་གནད་དོན་འགའ།

ནན་དྷི་ནི་ར་ཏི་(Nandini Rathi)ཡིས་བྲིས།
སྐལ་ལྡན་གྱིས་བསྒྱུར།

འདི་ལོའི་སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོའི་གླེང་བརྗོད། “ཁོར་ཡུག་དང་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཤེས་བྱ།”(Environmental and Climate Literacy)ཞེས་པ་ནི་འོས་ཤིང་འཚམ་པའི་གླེང་གཞི་ཞིག་རེད། གང་ལགས་ཤེ་ན་ད་ཆ་ང་ཚོས་དོན་དངོས་ལ་བསམ་གཞིགས་མི་བྱེད་པ་དང་ཁས་ལེན་མི་བྱེད་པར་སྡོད་པའི་དུས་ཚོད་ཅིག་ག་ལ་ཡིན།

སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོ་ཞེས་པ་ཐོག་མར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༠ ལོར་ཨ་རིར་སྲུང་བརྩི་ཞུས་ཡོད་པ་དང་། བཟོ་ལས་ཐོན་སྐྱེད་ཀྱིས་ཕྱུག་པའི་འཛམ་གླིང་གི་ས་གནས་མང་པོས། བཟོ་གྲྭའི་དུ་ཞག་གི་དྲི་ངན་དག་བདེ་སྐྱིད་དང་ཡར་ཐོན་གྱི་དྲི་བསུང་དུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་པའི་དུས་སྐབས་དེར། སྐྱེ་འགྲོའི་ཚེ་སྲོག་སྲུང་བའི་དྲིན་ཅན་གྱི་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་ཆེད་ཉིན་མོ་དེ་སྲུང་བརྕི་ཞུ་འགོ་བཙུགས་པ་རེད།

དེ་ལྟར་སྲུང་གཙི་ཞུ་བའི་ཐོག་མའི་གྲོས་མགོ་འདོན་མཁན་ནི། ཨ་མི་རི་ཀའི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འཐུས་མི་སྐུ་ཞབས་གྷཱེ་ལོ་ཌ་ནེལ་སོན་(Gaylord Nelson)མཆོག་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༩ ལོར་ཀ་ལི་ཧྥོ་ནི་ཡ་མངའ་སྡེའི་སན་ཊཱ་བྷར་བྷ་རའི་(Santa Barbara in California)མཚོ་ངོགས་སུ་རྡོ་སྣུམ་ཕོན་ཆེ་གཏོར་ཏེ་ཁོར་ཡུག་ལ་གནོད་ཚེ་བཏང་བ་གཟིགས་ཡོད། སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོ་སྲུང་གཙི་ཞུ་བའི་རྨང་གཞིའི་ལས་འགུལ་ནས་མགོ་བརྩམས་ཏེ། ག་ལེར་ཨ་མི་རི་ཀས་རླུང་ཁམས་དང་། ཆུ། སྟོང་ལ་ཉེ་བའི་སེམས་ཅན་དང་རྩི་ཤིང་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་ཁྲིམས་ལུགས་སོགས། ཁོར་ཡུག་དང་དང་འབྲེལ་བའི་ཁྲིམས་ལུགས་གསར་པ་ཇི་སྙེད་ཅིག་གཏན་འབེབས་བྱས་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཨ་རིའི་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་ལས་ཁང་ཡང་གསར་འཛུགས་བྱས་པ་རེད།

སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོ་ཐོག་མར་སྲུང་གཙི་ཞུ་མགོ་བཙུགས་པ་ནས་བཟུང་། ད་བར་ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་འགའ་འདས་ཟིན་པ་དང་། དུས་རབས་སྔོན་མར་གོང་འཕེལ་འགྲོ་བཞིན་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གིས་སོ་སོའི་ཡུལ་གྲུའི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་ལ་གནོད་འཚེ་ཆེན་པོ་འགྲོ་བར་དོ་ཁུར་ཆེན་པོ་བྱས་པ་དང་ལྷན། སྔོན་ཐོན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་དང་ལྷན་དུ་སའི་གོ་ལོའི་མཛེས་སྡུག་གཏོར་བཅོམ་བྱེད་པའི་ལས་ལ་མཉམ་ཞུགས་ཀྱང་བྱས་ཡོད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༠ ཙམ་ནས་སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོ་སྲུང་གཙི་ཞུ་རྒྱུ་རྒྱལ་སྤྱིའི་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱུར་བ་རེད།

སྲིད་བློན་མོ་དྷི་མཆོག་དང་མངའ་སྡེ་ཁག་གི་བློན་ཆེན་མང་པོས་ཕྱི་ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༢༢ ཉིན་གྱི་སྔ་དྲོ་ཊུཡི་ཊར་(Twitter)བརྒྱུད་སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོ་སྲུང་བརྩི་ཞུ་བའི་འབོད་ཚིག་བསྒྲགས་པ་དང་། ཉིན་དེ་ནི་ཡུམ་ཆེན་སའི་གོ་ལའི་བཀའ་དྲིན་བསམ་ཤེས་དང་གོ་ལའི་མཛེས་སྡུག་བདག་སྐྱོང་བྱེད་པའི་ཆོད་སེམས་བརྟན་དུ་གཏོང་བའི་དུས་བཟང་ཞིག་ཡིན་ཞེས་བརྗོད་ཡོད། མོ་དྷི་མཆོག་གིས་འདི་ལོའི་གླེང་གཞི་ “ཁོར་ཡུག་དང་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཤེས་བྱ།” ཞེས་པ་ལས། ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་དང་རང་བྱུང་ཐོན་རྫས་གཅེས་སྲུང་བྱེད་པའི་གོ་རྟོགས་འཕེལ་བའི་རེ་བ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཅེས་གསུངས།

འདི་ལོའི་སའི་གོ་ལའི་ཉིན་མོའི་གླེང་གཞི། ཁོར་ཡུག་དང་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཤེས་བྱ་ཞེས་པ་ནི་འོས་ཤིང་འཚམ་པའི་བརྗོད་གཞི་ཞིག་རེད། གང་ལགས་ཤེ་ན། ད་ཆ་ང་ཚོས་དོན་དངོས་ལ་བསམ་གཞིགས་མི་བྱེད་པ་དང་ཁས་ལེན་མི་བྱེད་པར་སྡོད་པའི་དུས་ཚོད་ཅིག་མིན། འོན་ཀྱང་། ཨ་རིའི་སྲིད་འཛིན་ཌོ་ནལ་ཊྲམ་ལྟ་བུ་དབང་གྲགས་ཆེ་བའི་མི་སྣའི་ཁྲོད། གནམ་གཤིས་འཕོ་འགྱུར་གྱི་གནད་དོན་ནི་ཚན་རིག་པས་བསྐྲུན་པའི་ལྐོག་གཡོ་ངན་ཇུས་ཤིག་ཡིན་པའི་འཁྲུལ་སྣང་ཅན་གྱི་བསམ་ཚུལ་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་མཁན་ཡང་ཡོད།

གཤམ་དུ་ཁྱོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་སྐོར་གྱི་ཤེས་བྱའི་གོ་རྟོགས་རྒྱས་ཕྱིར། དངོས་ཡོད་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་གནད་དོན་མདོར་བསྡུས་གླེང་སློང་བྱས་ན།

དོན་དངོས་ཤེས་རྟོགས། གནམ་གཤིས་འཕོ་འགྱུར་(Climate Change)གྱི་གནད་དོན་ནི་དངོས་ཡོད་ཀྱི་དཀའ་ངལ་ཞིག་ཡིན། དེའི་རྒྱུ་རྐྱེན་ལས་རྒྱ་མཚོའི་མཐོ་ཚད་རྒྱས་པ་དང་། གནམ་གཤིས་ཚ་དྲོད་མི་སྙོམ་པ། ཟས་རིགས་བརྟན་ཆ་མེད་པ་སོགས་བྱུང་དང་འབྱུང་མུས་ཡིན་ལ། རྒྱ་གར་ཡུལ་གྲུ་ཁོ་ནར་མཚོན་ན་ཟས་རིགས་སྤྱི་དང་། ཆར་ཆུའི་ཐོན་ཁུངས། མི་མང་གི་འཕྲོད་བསྟེན་སོགས་སྐྱེ་བོ་ས་ཡ་མང་པོའི་ཚེ་སྲོག་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་དང་དཀའ་ངལ་འཕྲད་ཀྱིན་ཡོད། རྒྱལ་ཡོངས་ས་ཁམས་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་གྲུབ་འབྲས་ལས་ཀྱང་གནད་དོན་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་ཡོད་གནས་ཚུལ་མང་དག་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་ཡོད།

ཨ་མི་རི་ཀའི་མཁའ་དབྱིངས་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་ཚན་པས་(NASA)སའི་གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་སྐོར་གྱི་སྙན་ཐོ་ཞིག་བཏོན་པའི་ནང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༦ ལོར་གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་སྔར་ལས་ཚད་མཐོར་འཕེལ་ཡོད་པ་མ་ཟད། ད་བར་གྱི་ཚ་དྲོད་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ལོ་ཞིག་ཡིན་པ་ཚད་འཇལ་པར་རིས་ཀྱི་(graphical data)ལམ་ནས་( http://go.nasa.gov/2mjzvJu )དངོས་དོན་ར་སྤྲོད་བྱས་ཡོད།

འཁྱགས་རོམ་ཞུ་བ། རྒྱལ་ཡོངས་ས་བཤད་ཚན་པས་(National Geographic)ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ལྟར་ན། སའི་གོ་ལའི་འཁྱགས་རོམ་གྱི་བོངས་ཚད་རྒྱ་ཁྱོན་མེ་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ས་ཡ་ལྔ་ཙམ་ཡིན་པར་གྲགས། འོན་ཀྱང་ང་ཚོས་དུག་རླུང་དང་རྫས་ངན་གྱི་དུ་བ་སྟངས་འཛིན་མ་བྱས་ན། གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་རྒྱས་ཏེ་འཁྱགས་རོམ་ཏིལ་འབྲུ་ཙམ་ཡང་མི་མངོན་པའི་འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཤིག་བསྐྲུན་པ་དང་། ཕྱིས་འབྱུང་རྒྱ་མཚོའི་མཐོ་ཚད་ཧྥི་ཊི་ ༢༡༦ ཡན་རྒལ་ངེས་ཡིན་ལ། འཛམ་གླིང་གི་མཚོ་མཐའི་རྣམ་པ་ཡང་མི་འདྲ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རྒྱུ་གདོན་མི་ཟ་བ་ཞིག་ཡིན།

གལ་ཏེ་སའི་གོ་ལའི་ས་བབ་དམའ་ས་རྣམས་རྒྱ་མཚོར་འཐིམ་པའི་དབང་དུ་བཏང་ན། གོ་ལའི་དབྱིབས་གཟུགས་ཇི་འདྲ་(http://on.natgeo.com/2p5SB6x)ཞིག་ཏུ་འགྱུར་བ་ཡིན་ནམ། གོང་གསལ་བརྗོད་གཞི་དང་འབྲེལ། སྐུ་ཞབས་ས་མན་དྷ་སུ་བྷ་ར་མ་ནན་(Samanth Subramanian)གྱིས་བྲིས་པའི། གཞི་རྒྱ་ཆུང་བའི་མཚོ་མཐའི་ཡུལ་གྲུ་སིན་གྷ་པོར་གྱིས། ས་བབ་ཀྱི་རྒྱ་ཁྱོན་ཇེ་ཆེར་གཏོང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ལྟ་ཀློག་བྱེད་དགོས། ཡུལ་གྲུ་དེས་ཁོར་ཡུག་ཆག་འཇིག་གི་དུས་ངན་ལ་གདོང་ལེན་བྱེད་པར་འཆར་གཞི་ལྡན་པའི་མ་འོངས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད།(http://nyti.ms/2ovWRZJ)

རྒྱ་གར་གྱི་ཞིང་ལས། གསར་འགྱུར་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་ཏུ་ཞིང་པས་ངོ་རྒོལ་ཟིང་སློང་དང་། རང་སྲོག་བཅད་པའི་གནད་དོན་རྟག་ཏུ་གོ་ཐོས་ཡོང་གི་ཡོད། དེ་དག་ནི་ལོ་དུས་མང་པོའི་སྔོན་གྱི་ཞིང་ལས་འཚོ་བའི་གནས་སྟངས་སྐྱར་དྲན་དང་རེ་འདོད་བྱེད་པའི་དན་རྟགས་ཤིག་ཡིན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༠ ལོའི་རྒྱ་གར་གྱི་སྔོ་ལྗང་གསར་རྗེས་(green revolution)རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ས་ཞིང་འདེབས་ལས་ཀྱི་སྲིད་ཇུས་འགྱུར་བ་བཏང་སྟེ། བཀྲེས་སྐོམ་གྱི་གདུང་བ་སེལ་ཕྱིར་ས་ཞིང་ལ་འབུ་སྨན་དང་། རྫས་ལུད། རྫས་སྦྱོར་བྱས་པའི་ས་བོན་བེད་སྤྱོད་བྱེད་མགོ་བཙུགས་པ་རེད། འོན་ཀྱང་སྲིད་ཇུས་དེས་ཐོག་མའི་ཆར་འདོད་བློ་ཁེངས་བའི་འབྲས་བུ་སྨིན་ཡོད་ཀྱང་། ཕུགས་རྒྱང་རིང་པོར་སྡུག་བསྔལ་སྦྱིན་པའི་རྒྱུ་གཙོ་བོར་གྱུར་ཡོད།

མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱིས་མ་འོངས་བཀྲེས་སྐོམ་གྱི་གདུང་བ་སེལ་བ་དང་། གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་སྙོམ་པ། ཟས་བཅུད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཅས་ཡོང་བའི་ལམ་བུ་ཉག་ཅིག་ནི། གཞི་རྒྱ་ཆུང་བའི་སྲོལ་རྒྱུན་སོ་ནམ་ལག་བསྟར་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན་པའི་འབོད་སྒྲ་བསྒྲགས་ཡོད།

དང་བླངས་ཞབས་ཞུ་བ་འགས། རྒྱ་གར་གྱི་ཞིང་པའི་ས་ཁུལ་འགའ་ཞིག་ཏུ་སྲོལ་རྒྱུན་སོ་ནམ་ལག་བསྟར་བྱེད་པའི་བརྙན་ཐུང་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་བཟོས་འདུག་པར་(http://bit.ly/2oewsns)གཟིགས་རོགས།

མཐའ་དོན། སྔར་གྱི་ཨ་རིའི་སྲིད་འཛིན་གཞོན་པ་ཨལ་གྷོར་(Al Gore)མཆོག་གིས་བཟོ་སྐྲུན་གནང་བའི་ཕྱི་ལོ་༢༠༠༦ ལོའི་སྙན་གྲགས་ཅན་གྱི་ཁོར་ཡུག་སྐོར་གྱི་དངོས་བྱུང་ལོ་རྒྱུས་ “དངོས་དོན་སྟབས་མི་བདེ་བ་ཞིག” (An Inconvenient Truth)ཞེས་པའི་གློག་བརྙན་གྱི་རྒྱུན་མཐུད་གློག་བརྙན་ “སྟབས་མི་བདེ་བའི་མཇུག་མཐུད།(An Inconvenient Sequel)ཅེས་པའི་སྔོན་འགྲོའི་བརྙན་ཐུང་དེར་གཟིགས་རོགས། གློག་བརྙན་དངོས་ཕྱི་ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༢༨ ཉིན་འགྲེམ་སྤེལ་བྱེད་རྒྱུ་ཡིན་པ་དང་། དེས་གློག་བརྙན་དང་པོའི་རྗེས་སུ་གྲུབ་འབྲས་དང་འགྱུར་བ་གང་ཕྱིན་པ་གསལ་སྟོན་བྱེད་ངེས་ཡིན།

མ་རྩོམ་འབྲེལ་ཐག http://indianexpress.com/article/world/earth-day-2017-here-is-some-essential-reading-4623598/