སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་བོད་ཡིག་བསྐྱར་གསོ།

རྩོམ་པ་པོ། མུ་ཧ་མ་དྷི་ ར་ཟ་ གྷ་ལིབ།

ལོ་ཙཱ་བྱེད་མཁན། བསྟན་འཛིན་ཉིན་བྱེད་དང་ཚེ་རིང་རྒྱལ།

དེང་གི་སྦལ་ཏི་སི་ཐན་གྱི་ཁོངས་སུ་གངས་ཆེ་དང་བྲག་མཁར། མཁར་མང་། རོང་མདོ། སྐར་རྡོ་བཅས་ས་ཁུལ་ཁག་ཚུད་ཀྱི་ཡོད་ལ། ཡུལ་མི་མང་ཆེ་བས་སྦལ་ཏིའི་སྐད་བཤད་ཀྱིན་ཡོད། ཚོ་ཁག་འགའ་རེས་ཤིས་ནའ་སྐད་ (Shina) དང་དེ་མིན་གྱི་སྐད་ཡིག་གཞན་སྤྱོད་ཀྱིན་ཡོད། སྦལ་ཏི་མི་མང་བརྒྱ་ཆ་དགུ་བཅུ་ནི་བོད་རིགས་ཡིན། འདས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ས་ཁུལ་འདིར་སྦལ་ཏི་ཡུལ་དང་ནང་གོང་ (Nang-gong) སོགས་མིང་འདྲ་མིན་འབོད་སྲོལ་འདུག སྦལ་ཏི་སི་ཐན་ཞེས་པའི་མིང་དེ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༠ ལོའི་རྗེས་སུ་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། སྐབས་དེ་དུས་ས་ཁུལ་འདི་ཊོག་ར་རྒྱལ་ཕྲན་ (Dogra) གྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་བསྒྱུར་པ་དང་། ཏ་ཟིག་སྐད་ (Persian) གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་ཏུ་བེད་སྤྱོད་བྱས་པ་བཅས་ལ་བརྟེན་ནས་མིང་དེ་ཡོངས་གྲགས་ཆགས་པ་ཞིག་རེད།

དུས་རབས་བཅུ་བཞི་པའི་ནང་དབུས་ཨེ་ཤ་ཡ་དང་ཀ་ཤི་སྨྲིར་གྱི་ཁ་ཆེ་ (Muslim) ཆོས་སྤེལ་བ་ཚོས་སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་ (Islam) ཐོག་མར་ངོ་སྤྲོད་བྱེད་མགོ་ཚུགས་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་ཚོས་ས་ཁུལ་འདིར་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་ལག་བསྟར་བྱས་པར་བརྟེན། སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མིས་ངོས་ནས་སོ་སོའི་སྲོལ་རྒྱུན་གོམས་གཤིས་དང་བྱེད་སྒོ་རྣམ་གཞག རིན་ཐང་ལྟ་བ་བཅས་འདོར་མགོ་ཚུགས་ཡོད། མ་གཞི་སྐད་ཡིག་ནི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན་པ་ལྟར།   དུས་སྐབས་དེར་སྦལ་ཏིའི་སྐད་ཡིག་ (Balti) ལ་དོ་ཕོག་ཤུགས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། སྦལ་ཏིའི་སྐད་ཡིག་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ངོ་བོར་བསྒྱུར་པར་བརྟེན། སྦལ་ཏིའི་ཐ་སྙད་དང་ཚིག་བརྗོད་མང་པོ་ཞིག་གི་ཚབ་ཏུ། ཨ་རབ་ (Arab) དང་ཕར་ཤི་ཡཱའི་ཐ་སྙད་དང་ཚིག་བརྗོད་སྤྱོད་མགོ་ཚུགས་ཡོད། ཕར་ཤི་ཡཱའི་སྐད་དེ་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་འགྱུར་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་སྤེལ་བ་རྣམས་ཕར་ཤི་ཡཱ་ནས་ཡིན་པ་མ་ཟད། ཕར་ཤི་ཡཱའི་སྐད་ཡིག་ལ་སྐབས་དེའི་མུ་གྷལ་བཙན་པོ་ (Mughal Empire) དང་སྦལ་ཏི་ས་གནས་དཔོན་རིགས་ཚོས་རོགས་འདེགས་ཤུགས་ཆེན་པོ་བྱས་པས་རེད།

དུས་ཀྱི་འགྱུར་བ་དང་བསྟུན་ནས་སྐད་ཡིག་ལ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཚོས་མདོག་བྱུགས་ཏེ། ཁ་ཆེ་བླ་དཔོན་ཚོས་བོད་ཡིག་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཡི་གེར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཏེ། སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མི་ཚོར་བོད་ཡིག་སྤྱོད་རྒྱུར་སྐྱོན་བརྗོད་བྱེད་མགོ་ཚུགས་ཡོད། དེར་བརྟེན། བོད་ཡིག་བེད་སྤྱོད་བྱེད་རྒྱུ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མཚམས་འཇོག་བྱས་པ་རེད། དེང་སང་ཡང་བོད་ཡིག་ལ་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཡིག” (Bodh agay) ཅེས་འབོད་བཞིན་ཡོད། ཁ་ཆེ་བླ་དཔོན་དེ་དག་གིས་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་དད་ལྡན་པ་ཚང་མས་སོ་སོའི་མི་ཚེ་ནང་ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་དབྱི་སི་ལིམ་ལུགས་སྲོལ་ལག་བསྟར་བྱེད་དགོས་པར་བཀོད་མངགས་བྱས་པར་བརྟེན། སྦལ་ཏི་ཡུལ་མི་ཚོའི་ངོས་ནས་ཨ་རབ་དང་ཕར་ཤི་ཡཱའི་ཡི་གེ་སྦྱོང་མགོ་ཚུགས་ཡོད། དེའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་ཡི་གེ་དེ་ཉིད་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་སློབ་གཉེར་བྱེད་པར་གལ་ཆེན་པོ་ཆགས་ཡོད། བོད་ཡིག་མཚམས་འཇོག་བྱས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྦལ་ཏི་ཡུལ་མིས་སྦལ་ཏིའི་བོད་ཡིག་ཨ་རབ་དང་ཕར་ཤི་ཡཱའི་ཡིག་གཟུགས་ནང་འབྲི་མགོ་ཚུགས་པ་རེད། ཡ་མཚན་པ་ཞིག་ལ་ཕར་ཤི་ཡཱ་མི་རིགས་ཚོས་ཕར་ཤི་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ་ (Persia) ནང་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་དང་ཨ་རབ་སྐད་ཡིག་ངོ་སྤྲོད་བྱས་ཡོད་ཀྱང་། ཁོང་ཚོས་སོ་སོའི་ཕར་ཤི་ཡཱའི་སྐད་ཡིག་དང་ཡུལ་སྲོལ་སྔར་མུས་ལྟར་རྒྱུན་འཛིན་བྱེད་བཞིན་ཡོད། དེ་ནི་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མི་ཚོའི་བྱེད་སྟངས་ལས་རྦད་དེ་ལྡོག་ཡོད། དེར་བརྟེན། ད་ལྟའི་སྦལ་ཏིའི་སྐད་ཡིག་གི་ཉེན་འཇིགས་ལས་དབང་དེ་ཉིད། ཕར་ཤི་ཡཱའི་སྐད་ཀྱིས་མྱངས་དགོས་ཆགས་མེད་པ་རེད། མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་དང་ཚན་རིག རིག་གཞུང་ལྷན་ཚོགས་ (UNESCO) ལྟར་ན། ད་ཆར་སྦལ་ཏིའི་སྐད་ཡིག་ནི་རྩ་སྟོངས་འགྲོ་ཉེན་གྱི་སྐད་ཡིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད།

ང་རང་གི་ངོས་ནས་ཆོས་ལུགས་དང་ཡི་གེ་གཉིས་ཐ་དད་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་མ་དར་བའི་ཡར་སྔོན་ལ། སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མི་རྣམས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་བསྐྱོད་དེ་ཚད་མཐོའི་རིག་གནས་སློབ་གཉེར་གནང་སྲོལ་ཡོད། དེ་ལྟར་སྦལ་ཏི་དང་བོད་གཉིས་བར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་གཏིང་ཟབ་ཡོད། འོན་ཀྱང་། བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་འཐོར་བཤིག་སོང་སྟེ་ནང་ཁུལ་ཁ་འཐོར་དུ་གྱུར་བ་དང་། སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་དབྱི་སི་ལིམ་ཆོས་ལུགས་ངོ་སྤྲོད་བྱེད་མགོ་ཚུགས་པ་ནས་བཟུང་། སྦལ་ཏི་ཡུལ་གྱི་ཁ་ཆེ་མགོ་ཁྲིད་ཚོས་བོད་ཐོག་ཆེད་མངགས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་འཁོན་འཛིང་རབ་དང་རིམ་པ་སྤྱད་དེ། བོད་དང་སྦལ་ཏིའི་ལོ་རྒྱུས་རང་བཞིན་ལྡན་པའི་འབྲེལ་ཐག་བཅད་པ་རེད།   དེ་ལྟར་བོད་དང་སྦལ་ཏིའི་ལོ་རྒྱུས་འབྲེལ་ལམ་ལ་དོ་ཕོག་བྱུང་བ་དང་། བོད་ཡིག་དེ་ནང་ཆོས་ཀྱི་ངོ་བོར་ཡོངས་ཁྱབ་ངོས་འཛིན་གྱིས་སྦལ་ཏིའི་བོད་ཡིག་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་འགའ་ཤས་རིང་སྣང་མེད་སྐྱུར་འཇོག་བྱས་ཡོད།

སྤྱིར་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མི་ཚོས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དོན་གནད་རྣམས་སྦལ་ཏིའི་སྐད་ཡིག་ནང་འགྲེལ་བརྗོད་ཡག་པོ་བྱེད་ཐུབ་ཀྱིན་ཡོད་ནའང་། དེ་ལྟར་མ་བྱས་པར་ཨ་རབ་དང་ཕར་ཤི་ཡཱའི་སྐད་ཡིག་སྤྱོད་རྒྱུར་དབྱིངས་ཞུགས་པར་བརྟེན། སྦལ་ཏིའི་ཐ་སྙད་རྣམས་བེད་མེད་དུ་གྱུར་པ་དང་། གསེར་ལས་དཀོན་པའི་རྩ་ཆེའི་ཚིག་བརྗོད་རྣལ་མ་རྣམས་མི་རབས་རིམ་བརྒྱུད་ཀྱིས་བོར་བརླག་ཕྱིན་ཡོད། སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཕྱི་རྒྱལ་སྐད་ཡིག་ལ་ཕར་བསྟུན་ཤུགས་ཆེ་རུ་གྱུར་ཡོད། དེང་སྐབས་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མི་མང་པོ་ཞིག་གིས་སྦལ་ཏི་བོད་ཡིག་གི་ཐ་སྙད་དང་ཚིག་བརྗོད་དེ་རིགས་འབྲི་ཀློག་ཤེས་ཀྱི་མེད་པ་མ་ཟད། ཐ་ན་གོ་དོན་ཡང་རྟོགས་ཐུབ་ཀྱི་མེད་པ་རེད།

འདས་པའི་ལོ་ངོ་དྲུག་བརྒྱའི་རིང་སྦལ་ཏིའི་བོད་ཡིག་ཚགས་ཚུད་པོ་ཞིག་གནས་ཡོད། ད་ལྟའི་ཆར་སྦལ་ཏིའི་བོད་ཡིག་སྣང་མེད་དུ་འགྱུར་བཞིན་པའི་གནས་སྟངས་ཇེ་སྡུག་ཇེ་ཞན་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། དེའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་སྦལ་ཏི་ཡུལ་མི་མང་པོ་ཞིག་གིས་དབྱིན་སྐད་དང་ཨུར་དྷུ་སྐད་སྤྱོད་མགོ་ཚུགས་ཡོད་ལ། དེ་བཞིན། སྦལ་ཏིའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སྤྱོད་སྒོའི་ཁྱབ་རྒྱ་སྔར་ལས་ཀྱང་ཆུང་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད། ད་ལྟའི་ཆར་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་མི་ཕྱེད་ཀ་ལྷག་ཙམ་གྱིས་སོ་སོའི་སྐད་ཡིག་ངོས་ཟིན་གྱི་མེད། ཚོད་དཔགས་བྱས་ན་སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་མི་ཁྲི་གཅིག་གི་ནང་ནས་མི་གཅིག་ཙམ་གྱིས་བོད་ཡིག་ཕྲན་བུ་ཤེས་རྟོགས་ཐུབ་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

ད་ལྟའི་ཆར་ང་ཚོར་སྦལ་ཏིའི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་ཆ་དང་རྒྱུ་ཆ་ཧ་ཅང་དཀོན་པོ་རེད། དེ་བས་ཡུལ་མིའི་ངོས་ནས་སོ་སོའི་འོད་སྟོང་འབར་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཤེས་ཀྱིན་མེད་པ་རེད། ལྷག་པར་དུ་གཞུང་དང་གཞུང་འབྲེལ་མ་ཡིན་པའི་ཚོགས་སྡེ་ཁག་གིས་སྦལ་ཏི་བོད་ཡིག་སྣང་མེད་སྐྱུར་འཇོག་བྱས་པ་དེས། སྦལ་ཏིའི་སྐད་ཡིག་ལ་བསྐྱར་གསོན་དཀའ་བའི་ཉམས་ཉེས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། གལ་སྲིད། ཤེས་ཡོན་ཅན་དང་གཞུང་འབྲེལ་མ་ཡིན་པའི་ཚོགས་སྡེ། གཞུང་ཞབས་མི་སྣ། རྩོམ་པ་པོ། དེ་བཞིན། མཐོ་སློབ་ཀྱི་དགེ་རྒན་ཚོས་ཧི་མ་ལའི་རི་རྒྱུད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་རྙིང་ཤོས་གྲས་ཡིན་པ་སྦལ་ཏི་བོད་ཡིག་བསྐྱར་གསོ་ཡོང་ཐབས་ལ་འབད་བརྩོན་མ་བྱས་ཚེ། སྦལ་ཏི་བོད་ཡིག་གི་མདུན་ལམ་མུན་ནག་ཅན་དུ་འགྱུར་ངེས་སོ།

སྒྱུར་བ་པོས་བཀོད་པའི་ཟུར་མཆན།

༡༽རྩོམ་ཡིག་འདི་འབྲི་མཁན་གྱི་རྩོམ་པ་པོ་མུ་ཧ་མ་དྷི་ ར་ཟ་ གྷ་ལིབ་ (Muhammad Raza Ghalib) ལགས་ནི། སྦལ་ཏི་ཡུལ་གྱི་སྐར་རྡོ་རྫོང་དུ་དགེ་རྒན་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཞབས་ཞུའི་ཕྱག་ལས་གནང་མཁན་ཞིག་རེད། རྩོམ་ཡིག་འདི་ནི་བླ་དྭགས་སུ་འགྲེམས་སྤེལ་བཞིན་པའི་ཟླ་རེའི་དུས་དེབ་ <<གསར་པ>> (Stawa) ཞེས་པའི་སྟེང་འདོན་སྤེལ་བྱས་པ་ཞིག་རེད།

༢༽སྦལ་ཏི་ཡུལ། (Baltistan) བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ས་ཁུལ་གྲས་ཤིག་ཡིན། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ཁག་ནང་བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་དུ་དབྱེ་སྲོལ་ཡོད་པ་ལྟར། སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་སྟེ་སྤུ་ཧྲེང་དང་མང་ཡུལ། ཟངས་དཀར་གསུམ་སྐོར་གཅིག ཞང་ཞུང་དང་ཁྲི་ཏེ་སྟོད་སྨད་གསུམ་སྐོར་གཅིག འཆིམ་མམ་ལི་དང་བྲུ་ཤ སྦལ་ཏི་གསུམ་སྐོར་གཅིག་ཅེས་གྲགས་པའི་གནའ་བོའི་སྦལ་ཏི་ཡུལ་གྱི་ཁོངས་གཏོགས་ས་ཁུལ་གྲས་ཤིག་ཡིན་ལ། གཡག་རྭ་སྨུག་པོའི་རི་རྒྱུད་ (Karakoram Pass) ཀྱི་ལྷོ་རྒྱུད་དུ་ཆགས་ཡོད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོ་ནས་བཟུང་པ་ཀི་སི་ཐན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབང་བསྒྱུར་མངའ་ཁོངས་སུ་ཚུད་ཡོད་པ་དང་། ད་ལྟའི་ཆར་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་བྱང་ཕྱོགས་མཐའ་མཚམས་ཁུལ་དུ་ཡོད་པའི་ “གྷལ་གྷི་ཌི་དང་སྦལ་ཏི་ཡུལ” (Gilgit-Baltistan) དུ་འབོད་པའི་མངའ་སྡེའི་ཁོངས་སུ་བཅུག་ཡོད་ལ། ནུབ་དུ་པ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་གྷལ་གྷི་ཌི་ས་ཁུལ་དང་། བྱང་དུ་ཤར་ཏུར་ཀི་སི་ཐན་(Turksatan)ཏེ་ད་ལྟའི་རྒྱ་ནག་ཁོངས་སུ་ཡོད་པའི་ཤིན་ཅང་ཡུ་གུར་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་དང་། ཤར་དུ་ད་ལྟའི་རྒྱ་གར་ཁོངས་གཏོགས་བླ་དྭགས། ལྷོ་རུ་ཀ་ཤི་སྨྲིར་ས་ཁུལ་བཅས་དང་མཐའ་བྲེལ་ཏུ་ཆགས་ཡོད། དེང་སྐབས་པ་ཀི་སི་ཐན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་སྦལ་ཏི་ཡུལ་ཞེས་སུ་འབོད་པ་དེའི་ཁོངས་སུ་སྐར་རྡོ་ (Skardo) དང་། གངས་ཆེ (Gang-chhe)། བྲག་མཁར (Shi-gar)། མཁར་མང་ (Kharmang)། རོང་མདོ་ (Rongdo) བཅས་རྫོང་ཁག་ལྔ་ཚུད་ཡོད་ལ། རྫོང་ཁག་མང་ཆེ་བ་སེང་གེ་འབབ་གཙང་པོའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉེ་ཁུལ་དུ་ཆགས་ཡོད། ས་ཁྱོན་ལ་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ ༧༢༠༠༠ དང་མི་འབོར་ ༣༢༢༠༠༠ ལྷག་ཡོད(༢༠༠༢ ལོའི་མི་འབོར་གྲངས་ཚད་ཡིན)། ད་ལྟའི་ཆར་སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་གཞུང་ཡིག་ལ་ཨུར་དྷུ་ (Urdu) ཡི་གེ་སྤྱོད་ཀྱིན་ཡོད་པ་རེད། ཡིན་ནའང་། ས་གནས་ཡུལ་མིའི་ཁ་སྐད་ནི་སྦལ་ཏིའི་བོད་སྐད་ཡིན། སྦིལ་ཏིའི་རིག་གཞུང་ཐེབས་རྩ་ཁང་དུ་ཕྱག་ལས་གནས་ཞིང་གླིང་རྗེ་གེ་སེར་རྒྱལ་པོའི་སྒྲུང་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་སྐད་ནང་ཞིབ་འབྲི་གནང་མཁན་སྐུ་ཞབས་ཁ་ཛི་མཱི་ (Kazmi) ལགས་ཀྱིས་སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་དུས་རབས་དྲུག་པ་ནས་བཟུང་བོད་ཡིག་གི་འབྲི་རྒྱུན་ཡོད་པར་བཤད། པ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་ཨ་གྷ་ཁན་རིག་གཞུང་ཞབས་ཞུ་ཁང་ (Agha Khan Trust for Culture) སོགས་ཀྱི་རོགས་སྐྱོར་འོག ཁོང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༩ ལོ་ནས་བཟུང་སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་བོད་ཡིག་སླར་གསོའི་ཕྱག་ལས་གནང་མགོ་བཙུགས་ཏེ། སྦལ་ཏིའི་བོད་ཡིག་ནང་གཞི་རིམ་གྱི་སློབ་དེབ་དཔར་སྐྲུན་བྱས་པ་མ་ཟད། སྐར་རྡོ་གྲོང་ཁྱེར་ནང་ཚོང་ཁང་གི་སྒོ་བྱང་དག་ཀྱང་སྦལ་ཏི་བོད་ཡིག་ནང་འབྲི་བར་རོགས་རམ་གནང་ཡོད་པ་རེད། དེང་གི་ཆར་སྦལ་ཏི་ཡུལ་གྱི་གཞོན་སྐྱེས་ཤེས་ལྡན་པའི་ཁྲོད་སོ་སོའི་སྐད་ཡིག་སླར་གསོའི་ལས་དོན་ཐད་དོ་སྣང་བྱ་མཁན་ཇེ་མང་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད་ཀྱང་། ད་དུང་ཆོས་ལུགས་དང་མི་རིགས་སོགས་ཕྱི་ནང་འགལ་རྐྱེན་འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་ཤིག་འཕྲད་ཀྱིན་ཡོད་འདུག

༣༽ཊོག་ར། (Dogra ) དུས་རབས་བཅུ་དགུའི་ནང་གི་ཇཱ་མུ་ཀ་ཤི་སྨྲིར་གྱི་ཧིན་དྷུའི་རྒྱལ་ཕྲན་ཞིག རྒྱལ་ཕྲན་འདིའི་རྒྱལ་པོ་ཐོག་མ་ཀུ་ལབ་སིན་ (Gulab Singh) དང་རྒྱལ་པོ་མཐའ་མ་ཧ་རི་སིན་ (Hari Singh) ཡིན། ཧ་རི་སིན་གྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༥ ལོར་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་མགོ་ཚུགས་ཡོད་པ་དང་། ༡༩༤༧ ཟླ་ ༡ པོའི་ནང་གསར་དུ་དབུ་བརྙེས་པའི་རྒྱ་གར་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་མཉམ་ཆིངས་ཡིག་བཞག་ཐོག ཀ་ཤི་སྨྲིར་ལ་ཚད་མཐོའི་རང་སྐྱོང་གནས་བབ་སྤྲད་དེ་རྒྱ་གར་གི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་ཡོད།

༤༽ ཤིས་ནའ། (Shina) སྦལ་ཏི་ཡུལ་གྱི་ཚོ་ཁག་ཅིག་གི་ལུང་སྐད་ཀྱི་མིང་།

༥༽ ནང་གོང་། (Nang-gong) སྦི་ཏི་ཡུལ་གྱི་མིང་གི་འབོད་སྟངས་གཞན་ཞིག་ཡིན་པ་འདྲ།

༦༽ཕར་ཤི་ཡཱ། (Persia) ཏ་ཟིག་གམ་དེང་སྐབས་ཨེ་རན་ལ་གོ ཡུལ་དེའི་མི་དང་སྐད་ཡིག་ལ་ “Persian” ཟེར།

༧༽མུ་གྷལ་བཙན་པོ། (Mughal Empire) ཕྱི་ལོ་ ༡༥༢༦ ལོར་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ས་ལྡི་ལིར་དབུ་བརྙེས་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་ཞིག་གི་མིང་། རྒྱལ་ཕྲན་འདིར་རྒྱལ་རབས་མང་པོ་བྱུང་ཡོད་ཀྱང་། དེའི་ཁྲོད་ནས་སྙན་གྲགས་ཆེ་ཤོས་ནི་བཙན་པོ་ཨག་བྷར་(Akbar the Great) ཡིན། ཁོང་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༥༥༦ ལོར་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་ཞིང་བཙན་པོ་འདིའི་རིང་སྲིད་འབྱོར་རིག་ཕྱོགས་གང་ཐད་ནས་སྟོབས་འབྱོར་མངའ་ཐང་རྒྱས་ཡོད། ལྷག་པར་དུ་བཙན་པོ་དེའི་སྐབས་རྒྱ་གར་ནང་ཨི་སི་ལིམ་དང་ཧིན་དྷུ་ཆོས་ལུགས་སོགས་མཉམ་གནས་འཆམ་མཐུན་ཚད་མཐོན་པོར་སླེབས་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། ཕྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་ལོ་ ༢༦༨ ནས་ ༢༣༢ བར་བྱུང་བའི་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ (Ashoka) དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༥༤༢ ནས་ ༡༦༠༥ བར་བྱུང་བའི་བཙན་པོ་ཨག་བྷར་གཉིས་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཆེས་སྙན་གྲགས་འབར་བའི་བཙན་པོ་གཉིས་སུ་ཡོངས་གྲགས་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད། བཙན་པོ་ཁོང་གཉིས་ཀྱི་དུས་སྐབས་སུ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་འབོད་སྒྲ་གཙོ་བོ་ནི་ “བདེན་པ་ཉིད་རྒྱལ་གྱུར་ཅིག” ཞེས་པ་དེ་རེད།