འདི་ལོའི་ནོ་བྷེལ་སྨན་རྫས་གཟེངས་རྟགས་དེ་རྒྱ་ནག་གི་གསོ་རིག་ཚན་རིག་པ་བུད་མེད་ཞིག་དང་ཨ་རི་དང་ཉི་ཧོང་གི་སྨན་རྫས་རིག་པ་བ་གཉིས་བཅས་མི་གསུམ་ལ་ཐོབ་ཡོད་འདུག
ཁ་སང་སུད་ཌན་གྱི་གསོ་རིག་ཞིབ་འཇུག་བསྟི་གནས (Sweden’s Karolinska Institute) ཁང་གིས་འདི་ལོའི་ནོ་བྷེལ་སྨན་རྫས་གཟེངས་རྟགས་དེ། རྒྱ་རིགས་སྲོལ་རྒྱུན་གསོ་རིག་ཚན་རིག་པ་ལྕམ་ཏོ་ཡའུ་ཡའུ་ (Tu Youyou) ལགས་དང་། ཨ་རིའི་སྨན་དཔྱད་ཚན་རིག་པ་ཝུ་ལེམ་ཁཱམ་བྷལ་(William Campbell) དང་ཉི་ཧོང་གི་སྨན་རྫས་རིག་པ་བ་སཱ་ཌོ་ཤི་ཨོ་མུ་ར་(Satoshi Omura) ལགས་བཅས་སུ་ཐོབ་ཡོད་པ་ཕྱིར་བསྒྲགས་བྱས་ཡོད་པ་མ་ཟད། འདི་ལོའི་ཕྱི་ཟླ་ ༡༢ པའི་ཚེས་ ༡༠ སྟེ་ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་སྲོལ་གཏོད་པ་ཨལ་ཕེཌ་ནོ་བྷེལ་ (Alfred Nobel) མཆོག་སྐུ་གཤེགས་པའི་དུས་དྲན་དང་བསྟུན་ཏེ། སུད་ཌན་རྒྱལ་ས་སི་ཌོག་ཧོམ་ (Stockholm) དུ་གཟེངས་རྟགས་འབུལ་བའི་མཛད་སྒོ་འཚོགས་ཏེ། གཟེངས་བསྟོད་ཕྱག་ཁྱེར་དང་མཉམ་དུ་ཨ་སྒོར་ ༩༥༠༠༠༠ ཡི་གཟེངས་བསྟོད་བྱ་དགའ་གནང་རྒྱུ་ཡིན་འདུག
ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་གསར་འགྱུར་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་ཏུ། ལོ་ན་ ༨༥ ཡིན་པའི་རྒྱ་རིགས་གསོ་རིག་ཚན་རིག་པ་ལྕམ་ཏོ་ཡའུ་ཡའུ་ལགས་ཀྱིས། འདས་པའི་ལོ་མང་རིང་དུག་སྦྲང་གི་ཚད་རིམས་(malaria) ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ། གནའ་དེང་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་བརྟག་ཐབས་འདྲ་མིན་ཚོད་ལྟ་བྱས་རྗེས། དུག་སྦྲང་གི་ཚད་རིམས་སྔོན་འགོག་ཐུབ་པའི་རྒྱ་ནག་གི་སྲོལ་རྒྱུན་སྨན་ཨར་ཌི་མི་སི་ཎན་ (Artemisinin Therapy) ཞེས་པ་ཞིག་གསར་བཟོ་བྱས་ཏེ། ནད་པ་མང་པོ་ཞིག་གི་སྲོག་བསྐྱབས་པ་དང་སྲོག་ཉེན་ལས་ཐར་པའི་བྱས་རྗེས་བཞག་ཡོད་སྟབས། ཁོང་མོར་འདི་ལོའི་ནོ་བྷེལ་སྨན་རྫས་གཟེངས་རྟགས་ཀྱི་བྱ་དགའི་མ་དངུལ་ཕྱེད་ཀ་སྤྲོད་རྒྱུ་ཡིན་པ་མ་ཟད། རྒྱ་རིགས་ནོ་བྷེལ་སྨན་རྫས་གཟེངས་རྟགས་ཐོབ་མཁན་ཆེས་ཐོག་མ་དེ་ཡང་ཆགས་ཡོད། ཅེས་དང་། ཝུ་ལེམ་ཁཱམ་བྷལ་ལགས་དང་སཱ་ཌོ་ཤི་ཨོ་མུ་ར་(Satoshi Omura) ལགས་གཉིས་ཐུན་མོང་གིས། གཙང་ཚུ་ལས་ཡོང་བའི་སྲིན་འབུ་ (roundworm) ཞེས་པའི་ནད་འབུ་ནག་པོ་ (Blackflies) ཞེས་པ་ཞིག་སྐྱེད་སྲིང་བྱས་ཏེ། འབུ་དེས་མི་ལ་སོ་བརྒྱབ་ནས་ཟ་འཕྲུག་ལང་བ་དང་པགས་ནད་ན་བ། མིག་ནད་སོགས་བྱུང་སྟེ། ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་གཙོས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་མི་མང་ས་ཡ་མང་པོའི་མིག་ལོང་བ་དང་ནད་རྟགས་འདྲ་མིན་ཐོན་ནས་འདས་གྲོངས་སུ་ཕྱིན་ཡོད་སྟབས། ཁོང་རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་མཉམ་འབྲེལ་ཐོག་སྔོན་འགོག་སྨན་ (Avermectin Therapy) གསར་གཏོད་བྱས་ཏེ། མི་མང་པོའི་ཚེ་སྲོག་བསྐྱབས་ཡོད་སྟབས། ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་ཐོབ་ཡོད་པ་རེད། ཅེས་བརྗོད་འདུག
ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་ཀྱི་གསར་འགོད་གསལ་བསྒྲགས་ནང་། གསར་རྙེད་བྱུང་བའི་སྨན་རིགས་འདི་གཉིས་ཀྱིས་ལོ་རེར་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱི་ཚེ་སྲོག་ས་ཡ་མང་པོ་འཕྲོག་མཁན་གྱི་ནད་རིགས་གཉིས་སྔོན་འགོག་ཐུབ་ཡོད་པ་མ་ཟད། མིའི་རིགས་ཀྱི་འཕྲོད་བསྟེན་ཡར་རྒྱས་དང་སྡུག་བསྔལ་ཚད་ལས་འདས་པ་འཇོམས་ཐུབ་ཡོད། ཅེས་དང་། ཡང་ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་ཚོགས་ཆུང་གི་ཚོགས་མི་ཧན་སི་ཧྥོར་སི་བྷག་ (Hans Forssberg) ལགས་ཀྱིས། ད་ཐེངས་སྨན་རྫས་རིག་པ་བ་མཁས་ཅན་གསུམ་གྱིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་རྒྱལ་ཁབ་ ༡༠༠ ལྷག་གི་མང་ཚོགས་དུང་ཕྱུར་ ༣།༤ ཙམ་ལ་གནོད་སྐྱོན་བཟོ་མཁན་གྱི་ནད་རིགས་འཇོམས་ཐུབ་པའི་སྨན་གསར་བཟོ་བྱས་པ་དེས། འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འཕྲོད་བསྟེན་བདེ་ཐང་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བསྐྲུན་ཡོད། ཅེས་བརྗོད་འདུག
ཨ་རིའི་གསོ་རིག་ཚན་རིག་པ་ཝུ་ལེམ་ཁཱམ་བྷལ་(William Campbell) ལགས་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོར་ཨར་ལན་ཌི་རལ་མན་ཌོན་ནང་སྐྱེས་ཏེ། དམའ་རིམ་སློབ་གྲྭ་ཐོན་རྗེས་ཌུབ་ལིང་གཙུག་ལག་སློབ་ཁང་(Dublin) གི་ཁྱབ་ཁོངས་ཌུར་ཎི་ཌི་ (Trinity College) མཐོ་སློབ་ཏུ་རིག་གནས་རབ་འབྱམས་པ་དང་གཙུག་ལག་རབ་འབྱམས་པའི་སློབ་སྦྱོང་གནང་ཡོད་འདུག ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༢ ནས་ ༡༩༥༧ ལོའི་བར་ཨ་རིའི་ཝུ་སི་ཁུན་སན་ (University of Wisconsin) གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་ནང་ཞུགས་ནས་འབུམ་རམས་པ་ཐོན། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༧ ནས་ ༡༩༩༠ ལོ་བར་མཱར་ཁཱེ་སྨན་བཅོས་བརྟག་ཐབས་ཞིབ་འཇུག་བསྟི་གནས་ཁང་ (Merck Institute for Therapeutic Research) དུ་ཕྱག་ལས་གནང་ཡོད་པ་དང་། སྐབས་དེར་བསྟི་གནས་ཁང་གི་ཚན་རིག་པ་རྒན་གྲས་དང་ཨད་སི་ཉམས་ཞིབ་དང་འཕེལ་རྒྱས་ (Assay Research and Development) ཁང་གི་འགན་འཛིན་གནང་ཡོད་པ་དང་། ད་ལྟ་ཁོང་གིས་ཨ་རིའི་ཌི་རུ་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་ (Drew University) གྱི་ཉམས་ཞིབ་པའི་ལས་འགན་ཁུར་བཞིན་ཡོད་འདུག
ཉི་ཧོང་གི་སྨན་རྫས་རིག་པ་བ་སཱ་ཌོ་ཤི་ཨོ་མུ་ར་(Satoshi Omura) ལགས་ནི། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ལོར་ཉི་ཧོང་གི་ཡཱ་མཱ་ཎཱ་ཤི་ས་ཁུལ་དུ་སྐྱེས་ཡོད་པ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༨ ལོར་རྒྱལ་ས་ཀྲོག་ཁྱོག་གི་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་ནང་ཞུགས་ཏེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༠ ལོར་སྨན་སྦྱོར་རིག་པའི་ཐོག་འབུམ་རམས་པའི་ཡོན་ཚད་བླངས་ཡོད་འདུག ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༥ ནས་ ༡༩༧༡ ལོའི་བར་ཉི་ཧོང་གི་ཀི་ཌ་སཱ་ཌོ་བསྟི་གནས་ཁང་ (Kitasato Institute) གི་ཉམས་ཞིབ་པ་གནང་ཡོད་པ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༥ ནས་ ༢༠༠༧ ལོའི་བར་ཀི་ཌ་སཱ་ཌོ་བསྟི་གནས་ཁང་གི་སློབ་དཔོན་ཆེན་མོའི་ཕྱག་ལས་གནང་ཡོད་འདུག ད་ལྟ་ཁོང་ཨི་མེ་རེ་ཌ་སི་ (Emeritus) ནང་རྟེན་གཞི་བྱས་པའི་ཀི་ཌ་སཱ་ཌོ་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་གྱི་སློབ་དཔོན་ཆེན་མོ་ཡིན་འདུག
རྒྱ་རིགས་གསོ་རིག་ཚན་རིག་པ་ལྕམ་ཏོ་ཡའུ་ཡའུ་ (Tu Youyou) ལགས་ནི། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ལོར་རྒྱ་ནག་ནང་སྐྱེས་ཤིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༥ ལོར་པེ་ཅིང་གསོ་རིག་སློབ་ཆེན་གྱི་སྨན་སྦྱོར་ཚན་ཁག་ནས་སློབ་སྦྱོང་ཐོན་རྗེས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༥ ནས་ ༡༩༧༨ ལོའི་བར་རྒྱ་ནག་གི་སྲོལ་རྒྱུན་གསོ་རིག་སློབ་ཆེན་གྱི་སློབ་དཔོན་གཞོན་པ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༩ ནས་ ༡༩༨༤ ལོའི་བར་གསོ་རིག་སློབ་ཆེན་གྱི་སློབ་དཔོན་ཆེན་མོ་གཞོན་པ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༥ ལོར་སློབ་ཆེན་དེའི་སློབ་དཔོན་ཆེན་མོའི་ཕྱག་ལས་གནང་ཡོད་འདུག ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༠ ལོ་ནས་ད་བར་རྒྱ་ནག་གི་སྲོལ་རྒྱུན་གསོ་རིག་སློབ་ཆེན་གྱི་གཙོ་གནད་དགེ་རྒན་དང་ཚན་རིག་པ་གཅིག་ལྕོགས་ཀྱི་འགན་ཁུར་བཞིན་ཡོད་འདུག
ཁ་སང་རྒྱ་རིགས་གསོ་རིག་ཚན་རིག་པ་ལྕམ་ཏོ་ཡའུ་ཡའུ་ལགས་སུ་ནོ་བྷེལ་སྨན་རྫས་གཟེངས་རྟགས་ཐོབ་ཡོད་པ་ཕྱིར་བསྒྲགས་བྱས་རྗེས། ཁོ་མོས་ཆན་ཅིང་དགོང་དྲོའི་གསར་འགྱུར་(Qianjiang Evening News) བརྒྱུད་གཟེངས་རྟགས་འདི་ནི་རྒྱ་རིགས་ཚན་རིག་པ་ཡོངས་ཀྱི་བྱས་རྗེས་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ཞིག་རེད། ཅེས་དང་། ཧོང་ཀོང་བྷེབ་ཌི་སི་ཌི་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་ (Baptist University) གྱི་དགེ་ཆེ་ལུ་ཨེ་ཕིང་ (Lu Aiping) གིས། གཟེངས་རྟགས་འདིས་རྒྱ་ནག་གི་སྲོལ་རྒྱུན་གསོ་རིག་ལ་ཆེ་མཐོང་ངོས་འཛིན་ཐོབ་པ་མ་ཟད། མ་འོངས་པར་འདིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཐོག་རྒྱ་སྨན་གྱི་གཟི་བརྗིད་སྦར་རྒྱུ་ཉག་ཅིག་རེད། ཅེས་བརྗོད་འདུག
དེ་རིང་འདི་ལོའི་ནོ་བྷེལ་སྨན་རྫས་གཟེངས་རྟགས་ཐོབ་མཁན་ཉི་ཧོང་གི་སྨན་རྫས་རིག་པ་བ་སཱ་ཌོ་ཤི་ཨོ་མུ་ར་ལགས་ཀྱིས། ཕྲན་ལ་གཟེངས་རྟགས་འདི་ཐོབ་པ་ནི་ཚན་རིག་པ་མང་པོ་ཞིག་གིས་ལོ་མང་དཀའ་ལས་བརྒྱབ་པ་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་སྟབས། ཁོང་རྣམ་པར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན། ཞེས་དང་། ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་ཚོགས་ཆུང་གི་ཚོགས་གཙོ་ལྕམ་ (Juleen Zierath) ལགས་ཀྱིས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༥ ལོར་ཨལ་ཕེཌ་ནོ་བྷེལ་ (Alfred Nobel) མཆོག་སྐུ་གཤེགས་རྗེས། ཁོང་གི་ཤུལ་བཞག་ལས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཐོག་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ལ་ཕུལ་བྱུང་ལེགས་སྐྱེས་ཕུལ་མཁན་ཚོར་ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་ཞེས་པ་ཞིག་གསར་གཏོད་གནང་བ་ནས་བཟུང་། ད་བར་གཟེངས་རྟགས་ ༥༠ ལྷག་སྤྲད་ཡོད་སྟབས། འདི་ལོ་ང་ཚོས་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱི་ནད་རིགས་ཁག་ཅིག་སྔོན་འགོག་བྱེད་པར་ལེགས་སྐྱེས་ཕུལ་མཁན་གསུམ་ལ་ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་འབུལ་ལམ་ཞུ་རྒྱུ་ཐག་གཅོད་བྱས་པ་ནི། གཟི་བརྗིད་ཅིག་ཆགས་ཡོད་པ་མ་ཟད། མ་འོངས་པར་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱི་འཚོ་གནས་དང་བདེ་ཐང་འཕེལ་ཏེ། དཔལ་འབྱོར་ཡར་རྒྱས་དང་སྤྱི་ཚོགས་བདེ་འཁོད་ཡོང་རྒྱུར་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བྱུང་རྒྱུ་ཡིན་སྟབས། ཨལ་ཕེཌ་ནོ་བྷེལ་མཆོག་ཐུགས་སྤྲོ་པོ་ཡོང་གི་རེད། ཅེས་བརྗོད་འདུག
ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༡ ལོར་ནོ་བྷེལ་གཟེངས་རྟགས་ཐོག་མ་དེ་སྤྲད་ཡོད་པ་དང་། བདུན་ཕྲག་འདིའི་ནང་ ༢༠༡༥ ལོའི་ནོ་བྷེལ་དངོས་ཁམས་རིག་པ་དང་། རྫས་འགྱུར་རིག་པ། རྩོམ་རིག ཞི་བདེའི་གཟེངས་རྟགས་བཅས་འབུལ་ལམ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན་པ་མ་ཟད། ཟླ་འདིའི་ཚེས་ ༡༢ ཉིན་ནོ་བྷེལ་དཔལ་འབྱོར་རིག་པའི་གཟེངས་རྟགས་འབུལ་རྒྱུ་ཡིན་འདུག ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༤ ལོའི་ནོ་བྷེལ་སྨན་རྫས་གཟེངས་རྟགས་དེ་ཨ་རིའི་ཀླད་རྩའི་ཚན་རིག་པ་ཇོན་ཨོ་ཁེ་ཧྥེ་ (John O’Keefe) ལགས་དང་། ནོར་ཝེའི་ཀླད་རྩའི་ཚན་རིག་པ་ལྕམ་བྷེར་ཌི་མོ་སར་ (May-Britt Moser) དང་ཁོ་མོའི་བཟའ་ཟླ་ཨེ་ཌི་ཝར་ཌི་མོ་སར་ (Edvard Moser) ལགས་བཅས་ལ་ཐོབ་ཡོད་ཅིང་། ཁོ་ཚོས་མིག་ཤེས་ཀྱི་རིག་པའི་གནས་ཚུལ་དག་ཀླད་པས་གསོག་ཉར་བྱེད་པར་བཀོད་སྒྲིག་བྱེད་མཁན་གྱི་ཀླད་རྩའི་མ་ལག་གི་ཕྱོགས་སྟོན་ས་ཁྲ་ (Inner GPS) ཞེས་པ་ཞིག་གསར་རྙེད་བྱུང་བ་དེར་སྤྲད་པ་ཡིན་འདུག
གསར་འགོད་པ། དོན་གྲུབ།
