སྐུ་དྲག་གསར་མའི་མགོ་ལ་རྭ་སྐྱེས།

ཚེ་རིང་རྒྱལ།

ཕྱི་ཟླ་ ༩ པའི་ཚེས་ ༢༥ ཉིན་དཔལ་ལྡན་བོད་མི་མང་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གིས་ <<སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མི་གྲངས་ ༡༡ ནས་བསམ་བཞིན་དུ་བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་བཅའ་ཁྲིམས་ལ་བརྩི་མེད་བྱས་པའི་བྱེད་འཛོལ་ལ་ཆད་འགེལ་གྱི་ཐག་གཅོད་བཀའ་ཁྱབ།>> ཤོག་ལྷེ་ ༡༣ ཅན་ཞིག་བཏང་པའི་ཉིན་དེ་མ་ཐག་ཏུ།   དཔལ་ལྡན་བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ <<ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་ནས་བཅའ་ཁྲིམས་དང་འགལ་བའི་ཆད་འགེལ་བྱས་པར་ངོས་ལེན་མེད་པའི་གསལ་བསྒྲགས།>> ཤོག་ལྷེ་༤ ཞིག་སྤེལ་འདུག

ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གི་བཀའ་ཁྱབ་དང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་གསལ་བསྒྲགས་གཉིས་བཀླགས་རྗེས། སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་དེ་དག་གི་ལྐུགས་པའི་ཨུ་ཚུགས་ལ་ཧ་ལས་ཧོན་འཐོར་བ་དང་། རང་ཉིད་ཚུད་པའི་བཙན་བྱོལ་བོད་མི་མང་ཚོགས་རྣམས་ལའང་ཡི་མུག་གི་ཚོར་བ་ཤུགས་ཆེན་པོ་ཞིག་སྐྱེས་སོང་། སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་དེ་དག་གིས་བཅའ་ཁྲིམས་དང་འགལ་ཡོད་པ་ཤེས་བཞིན་བསམ་བཞིན་དུ་ལས་འཁུར་དམ་བཅའ་རྩིས་མེད་ཀྱིས་སོ་སོའི་མིང་སྐམ་པོ་ཞིག་གི་དོན་དུ་བཅའ་ཁྲིམས་རིན་པོ་ཆེ་ཆུ་ལ་བསྐྱུར་སོང་བ་དང་། ང་ཚོ་བཙན་བྱོལ་བོད་པའི་མང་ཚོགས་ཀྱི་ངོས་ནས་ཀྱང་ནང་ཁུལ་གྱི་ཞེན་ཁོག་སྐམ་པོ་རེ་བརྩད་དེ་སྤྱི་འཐུས་འདི་རིགས་ཡར་བསྐོས་པ་ནི། དོན་ལ་ “ར་སྤུའི་འུར་རྡོ་ར་མའི་མཇིང་བར་ཕོགས་” ཟེར་བའི་དཔེ་རུ་སོང་བ་མ་ཡིན་ནམ།

སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ཀྱིས་ལྐུགས་པའི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི་ཉེར་ལེན་ལ་བརྟེན་ནས། ད་ལྟ་གནད་དོན་གཙོ་བོ་ཁག་གསུམ་བཟོས་ཟིན་འདུག  གཅིག  སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ཀྱིས་བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་དུས་ ༡༠ པ་འཕར་འགྱངས་བྱས་པ་ཁྲིམས་འགལ་ཆགས་ཡོད་མེད་དང་། གཉིས། ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གི་ཆད་འགེལ་བཀའ་ཁྱབ་དེ་ཁྲིམས་འགལ་ཆགས་ཡོད་མེད། གསུམ། སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གི་བཅད་ཁྲ་ངོས་ལེན་མ་བྱས་པ་དེ་ཁྲིམས་འགལ་ཆགས་ཡོད་མེད་བཅས་རེད། ད་ནི་ལམ་ཁ་གཅིག་རང་ལྷག་ཡོད་པ་ནི་སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་དེ་དག་གི་བདམ་བྱའི་ཐོབ་ཐང་འཕྲོག་སྟེ་རང་བཞིན་གྱིས་རྩ་དགོངས་ཆགས་འཇུག་རྒྱུ་ལས་གཞན་ལྷག་མེད། དེ་ལྟར་མ་བྱས་ཚེ་ད་ནི་བཅའ་ཁྲིམས་རྩེད་ཆས་ལྟ་བུ་བཟོས་ཚར་སྟབས། བཅའ་ཁྲིམས་ཀྱི་ནུས་པ་ཧ་ལམ་ཉམས་ཚར་རེད། མུ་མཐུད་རང་སྣང་གང་ཤར་དུ་རྩོད་པ་རྒྱག་ནས་འདུག་རྒྱུ་ཡིན་པ་ནི་ནམ་ལངས་ཉི་ཤར་ཆགས་འདུག

སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ཀྱི་བྱེད་སྤྱོད་ཁྲིམས་འགལ་ཆགས་ཡོད་མེད་ཐད་ནས།  དོན་རྩ་མདོར་དྲིལ་ན།  སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ཀྱིས་ཁོང་ཚོས་ཚོགས་འདུ་ཕྱིར་འགྱངས་བྱས་པའི་ཐག་གཅོད་དེ་ནི་ “ རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་དང༌བོད་མིའི་གནས་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་ཡུལ་ཁྲིམས་དང་མི་འགལ་བ་བྱ་རྒྱུ།”  ཞེས་པའི་ཚིག་དོན་དང་འགལ་མེད་ཅེས་སྐད་བརྒྱབ་སྟེ། “ཚོགས་འདུ་སྔོན་མ་གྲོལ་བ་ནས་ཟླ་དྲུག་ནང་ཚུན་ཚོགས་འདུ་རྗེས་མ་དབུ་ཚུགས་ཟིན་པ་དགོས་རྒྱུ།”  ཞེས་པའི་ཚིག་དོན་དང་འགལ་མེད་པ་དག་འབུལ་བྱ་ཐུབ་བམ། འདི་ནི་རྭ་མགོ་ལུག་སྦྱར་རང་མ་རེད་དམ།  གལ་སྲིད་སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ཚོས་ཐག་གཅོད་དེ་ཁྲིམས་མཐུན་ཆགས་དགོས་ཀྱི་ཡོད་ཚེ། ཐོག་མར་བཅའ་ཁྲིམས་དོན་ཚན་བཞི་བཅུ་པ་ནི་ “རྒྱལ་སྤྱིའི་ཁྲིམས་ལུགས་དང༌བོད་མིའི་གནས་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་ཡུལ་ཁྲིམས་དང་འགལ་ཡོད་པར”  བསྒྲུབ་དགོས་འཁེལ་གྱིན་ཡོད་རེད།  སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་མི་ ༡༡ གིས་དེ་ལྟར་བསྒྲུབ་ཐུབ་ཀྱི་ཨེ་རེད། དེ་ལྟར་བསྒྲུབ་རྒྱུའི་འགན་དབང་ཡོད་དམ། འདི་ནི་མགོ་ཡི་ཞྭ་ཕུད་ནས་རྐུབ་ལ་ལྷན་པ་བརྒྱབ་པ་དང་གཅིག་མཚུངས་རེད། གང་ལྟར་བཅའ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚིག་དོན་རྩོད་རྙོག་ཐད་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གི་བཀའ་ཁྱབ་ནང་འགྲེལ་བརྗོད་ཞིབ་ཕྲ་རིམ་པ་དང་ཐེམ་པ་བྱས་ཏེ་བསྐྱོན་ཡོད་སྟབས། འདིར་དབྱེ་ཞིབ་ཀྱི་ཚུལ་དུ་ཚིག་ཚོགས་མང་པོ་ཞིག་སྤུང་དགོས་དོན་མི་འདུག

འདིར་བརྗོད་འདོད་པ་ནི་མ་གཞི་སྤྱི་འཐུས་རྣམས་ནི་གྲོས་ཚོགས་ནང་དུ་མགོ་བདེ་དྲན་འཕྲུལ་བཤད་རྒྱུར་གོམས་བྱང་སོང་ཡོད་སྟབས། ཐེངས་འདིར་ཡང་སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་དེ་དག་གིས་སྨྱོ་ཧམ་ལྟ་བུའི་ཚིག་འགའ་ཤས་སྤྱད་དེ་མང་ཚོགས་མགོ་འཐོམ་ཐབས་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད། དཔེར་མཚོན་ཙམ་དྲངས་ན། སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་གསལ་བསྒྲགས་ནང་དུ་ “ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གིས་བཅའ་ཁྲིམས་ལ་ལྟོས་མེད་ཐོག” ཅེས་པ་དང་། “བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ནི་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གི་བཀའ་ཁྱབ་གཏོང་སའི་ཁྱབ་ཁོངས་སུ་མེད།”  “མང་གཙོའི་ཀ་བ་གསུམ་གྱི་འགན་དབང་གི་ས་མཚམས་ལས་བརྒལ” “ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནའི་བསམ་ཚུལ་དང་འགྲེལ་བཤད་ཤ་སྟག་བྱས།”  “ཐོག་མ་ཉིད་ནས་བོད་ཀྱི་ཡུལ་མིའི་ལས་འགན་མ་བླངས་མཁན་རང་དུ་ངོས་འཛིན།”  “སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ཚོའི་འདེམས་བྱེད་ཀྱི་ཐོབ་དབང་བཀག་བསྐྱིལ་བྱ་རྒྱུའི་ཉེས་ཆད་གཅོད་རྒྱུའི་དབང་ཚད་བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་བཅའ་ཁྲིམས་ཀྱི་འགོ་མཇུག་བར་གསུམ་གང་དུ་ཡང་གསལ་མེད” ལ་སོགས་པ།   ཁྲིམས་ཀྱི་བྱ་རིམ་ཁྲོད་གཞི་འཛིན་ས་མེད་པའི་རང་སྣང་གང་ཤར་གྱི་ཚིག་བརྗོད་རྐྱང་སྤུངས་ཏེ་རང་ཉིད་ཀྱི་ནག་ཉེས་གཡོལ་ཐབས་ཁོ་ན་བྱེད་བཞིན་ཡོད།

ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གི་ཐག་གཅོད་བཀའ་ཁྱབ་ལས་མཐོང་ཐུབ་པ་ལྟར། སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་དེ་དག་གིས་བཅའ་ཁྲིམས་དང་འགལ་བའི་གནད་དོན་ཞིག་ཁྲིམས་དང་སྒྲིག་གཞིའི་འགྲོ་རིམ་ལྟར་གནད་དོན་ཐག་གཅོད་ཡོང་ཐབས་ལ་འབད་བརྩོན་བྱེད་ཀྱི་མེད་པར། རྫ་མགོའི་ཁྲིམས་རྨོངས་ཕྱུགས་བརྫི་རྒན་རྒོན་ཚོའི་བླུན་སྤྱོད་དང་གནའ་བོའི་སྐུ་དྲག་མི་དྲག་ཚོའི་རང་སྣང་གང་དྲན་གྱི་གཤིས་སྤྱོད་ལྟར།  ལྐོག་ལྐོག་སུད་སུད་ཀྱིས་མིའི་འབྲེལ་ལག་བརྒྱུད་ནས་ཁྲིམས་འགལ་གཡོལ་ཐབས་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཧ་ཅང་རྫབ་ཆེན་རེད།  ད་དུང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་གསལ་བསྒྲགས་ལས་མཐོང་ཐུབ་པ་ནི། སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ཀྱི་ཐག་གཅོད་ཁྲིམས་འགལ་ཆགས་ཀྱང་དེར་མང་ཚོགས་ཀྱིས་རྩོད་གླེང་བྱེད་མ་ཤེས་པ་ཡིན་ན། ཧ་ལམ་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གིས་མཐོང་ཡང་མིག་བཙུམ་ནས་འདུག་དགོས་པ་ལྟ་བུ་ཞིག་བཤད་འདུག  སྣང་ཚུལ་འདི་རིགས་ལས་སྤྱི་འཐུས་རྒྱུན་ལས་ལྷན་ཚོགས་ནི་དོན་གྱིས་རྒྱ་དམར་ཆབ་སྲིད་ཅུའུ་རྒྱུན་ལས་ཀྱི་མི་བདུན་པོ་ལྟར་བཅའ་ཁྲིམས་རིན་པོ་ཆེའི་སྟེང་ན་བཞུགས་ཡོད་དམ། ཡང་ན། ཁྲིམས་སྒྲིག་སྲོག་ཤིང་དུ་བཟུང་བའི་དེང་རབས་དམངས་གཙོའི་རྒྱལ་ཁབ་ལྟར་བཅའ་ཁྲིམས་རིན་པོ་ཆེ་དབུ་ལ་བཀུར་ཡོད་མེད་ཐད་དོགས་སློང་སྐྱེས་དགོས་པའི་ཚད་དུ་སླེབ་གྲབས་འདུག

ཕྱོགས་མང་པོ་ཞིག་ལ་ཞིབ་ཏུ་བསམ་བློ་བཏང་ན།  ད་ལྟའི་ང་ཚོའི་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་དང་དབང་ཚད་ད་དུང་འདི་མུར་ཚད་མེད་དུ་གསོབ་བཅུག་ཚེ།  ནམ་ཞིག་གྷི་རུག་གི་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་སྔོན་མའི་ཕཱེལ་ཕཱའོ་ནི་སེའ་དམག་འཁྲུགས་(Peloponnesian War) རྒྱབ་ལྗོངས་སུ་གྱུར་བའི་གནའ་བོའི་ཨལ་ཐིན་དམངས་གཙོ་(Athenian democracy) ལྟར་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ཆག་སྒོ་དང་ཉམས་ཉེས་ཀྱི་སྣ་འདྲེན་འཆག་མི་སྲིད་པའི་ངེས་པ་གཏན་ནས་མི་འདུག་ཨང་།  ང་ཚོའི་བཅའ་ཁྲིམས་རིན་པོ་ཆེ་དེ་སྤྱི་འཐུས་ཚོས་ཡར་བཀུག་མར་དཀྲིས་སྣ་ཚོགས་ཤིག་བྱས་ཏེ། ཁོ་ཚོའི་བློ་ཕུགས་དང་རན་པའི་རྒྱ་མོ་རྐང་དོའི་ལྷམ་མགོ་འདྲ་ཞིག་བཟོ་བཞིན་འདུག   སྤྱི་འཐུས་ཁོང་ཚོའི་སྐུ་དབང་དང་འབྲེལ་བའི་ལམ་ཁ་ནི་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྤང་ཐང་ལྟ་བུ་ཞིག་བཟོས་ཏེ། ཁོང་ཚོས་སྨྱོ་རྟགས་གཟའ་རྟགས་ག་རེ་བསྟན་ཡང་ཐུག་ས་རག་ས་མེད་པ་ཞིག་ཆགས་བཞིན་འདུག  ཁྲིམས་བཟོ་མཁན་དང་ཁྲིམས་འགྲེལ་མཁན། ཁྲིམས་འགལ་ཡོད་མེད་ངོས་འཛིན་བྱ་མཁན་ཚང་མ་སྤྱི་འཐུས་ཆགས་པ་ཡིན་ན།  དམངས་གཙོའི་ཀ་བ་གསུམ་ལ་དབང་ཤུགས་ཆ་བགོ་བྱས་ཡོད་ཟེར་པར་དོན་སྙིང་ཅི་ཞིག་འདུག

ད་ལྟའི་བཅའ་ཁྲིམས་ནང་དུ་གལ་སྲིད་སྲིད་སྐྱོང་དང་བཀའ་ཤག་ཡོངས་རྫོགས། ཁྲིམས་ཞིབ་པ་ཆེ་བ་དང་གཞན་གཉིས་བཅས་འཕོ་འགྱུར་གཏོང་དགོས་བྱུང་ཚེ་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ལ་དེ་དག་འཕོ་འགྱུར་གཏོང་རྒྱུའི་ཐོབ་ཐང་ཡོད། དེ་བཞིན། བཅའ་ཁྲིམས་ལེའུ་དང་པོར་འཁོད་པའི་༧གོང་ས་མཆོག་གི་ལྷན་སྐྱེས་སྐུ་དབང་ལ་འཕོ་འགྱུར་གཏོང་ཆོག་པའི་ལམ་ཁ་ཡང་ཡོད་པ་རེད། ཡིན་ནའང་། ཉིན་ཞིག་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་རུལ་སུངས་དམར་ཤོག་འདྲ་ཞིག་ཆགས་པ་ཡིན་ན། དེ་ལ་འཕོ་འགྱུར་གཏོང་རྒྱུའི་ལམ་ཁ་གཞན་ཞིག་བཅའ་ཁྲིམས་ཀྱི་མགོ་མཇུག་དབར་གསུམ་གང་དུ་ཡང་བཟོས་མེད། འདི་ནི་འབྱུང་འགྱུར་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་སྐུ་དྲག་གསར་པ་འཆག་ཆོག་པ་མ་ཟད། མགོ་ལ་གླང་དར་མའི་རྭ་ཅོ་དེའང་སྐྱེས་ཆོག་པའི་ལམ་ཁ་ཞིག་རེད།

ཡང་ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས།  ཆོལ་ཁ་དང་ཆོས་བརྒྱུད། སྐུ་དྲག་མི་དྲག་གི་ཕྱོགས་འཁྱེར་སོགས།  སྔར་གྱི་མི་དགོས་པའི་ན་ཚ་མང་པོ་ཞིག་མི་རབས་རིམ་བརྒྱུད་ཀྱིས་གཞོན་སྐྱེས་ཚོའི་སེམས་ལ་དུག་སྡོང་ལྟར་རྩ་བ་རྒྱས་ཤིང་ལོ་མ་འབུས་འཇུག་མཁན་ནི་སྤྱི་འཐུས་གྲོས་ཚོགས་ར་བ་དེ་ཆགས་ཡོད་ལ། དེ་ནི་ཁོ་ཚོས་སོ་སོར་འོས་ཤོག་བཟོ་བར་དྲིལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཐབས་ཤེས་གཙོ་བོ་དེ་རེད། འདི་ལྟར་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ནི་སྐུ་དྲག་གསར་པ་རྭ་ཅན་ཆགས་པའི་ཉིན་མོར། བཙན་བྱོལ་བོད་མི་མང་ཚོགས་ཀྱིས་ཡར་ལངས་ལས་འགུལ་སྤེལ་ཏེ་མགོ་རྟིང་བསློག་རྒྱུ་ལས་གཞན་པའི་ལམ་ཁ་ཞིག་གཞར་ནས་བཞག་མེད་དོ།།